Wielkopolskich Samorządów

W marcu 2026 roku mija dokładnie 35 lat od powołania do życia Stowarzyszenia Gmin Regionu Wielkopolski, które później ewoluowało w Stowarzyszenie Gmin i Powiatów Wielkopolski. Z tej okazji zapraszamy do lektury wspomnień współzałożyciela organizacji i pierwszego Przewodniczącego SGiPW Bronisława Lachowicza, dotyczących powstania Stowarzyszenia.

Tak to się zaczęło – historia tworzenia SGiPW

„Oto jest nasz dzień codzienny, nasze małe budowanie,
trud uparty i niezmienny, nieustanne kształtowanie.”
K.I. Gałczyński

Te słowa znakomitego poety doskonale oddają sens dzisiejszej uroczystości, bo oto po 20 latach istnienia samorządu, pragniemy przypomnieć sobie, jak to było, gdy kształtowały się fundamenty samorządności. Podejmowane wtedy działania nie były nigdzie zapisane, nie było żadnych wzorców. Pojęcie demokracja miało wówczas tylko wytłumaczenie słownikowe, a ludzie czekali na efekty przemian. Drogowskazem do działań pierwszego samorządu musiała stać się myśl Janusza Korczaka „Miarą wartości człowieka jest jego człowieczeństwo i jego czyny”. Rozpoczęła się społecznikowska działalność, bo fachowości wszyscy dopiero uczyliśmy się. Trzeba było poznać problemy, z jakimi będzie się borykał samorząd, szkolić się, aby poznawać przepisy i prawa spoczywające na samorządzie. Trzeba było podejmować decyzje, często niełatwe i rzadko akceptowane przez ogół, bo jak to w życiu bywa – nigdy nie zadowoli się wszystkich.

Gdy społecznościom lokalnym dano szansę działania w prawdziwie funkcjonujących strukturach demokratycznych, ogłoszono, że odbędą się demokratyczne wybory do Samorządów Gminnych. I odbyły się. Zostałem powołany do pełnienia funkcji burmistrza Miasta i Gminy Rawicz. Po tych wyborach trzeba było budować struktury samorządowe od podstaw i nauczyć się działalności samorządowej, a gotowych podręczników nie było. I wtedy na pierwszym spotkaniu wójtów, burmistrzów i prezydentów miast, miasteczek i wsi postanowiliśmy się zrzeszyć w stowarzyszenie samorządowe. Z niewielu jeszcze dostępnych źródeł, które mogłyby przybliżyć nam ideę samorządności można było wyczytać, że jest ona zawsze i nierozerwalnie związana z ideą wolności, ideą budowania społeczeństwa otwartego, gotowego do aktywnej pracy nad tworzeniem i umacnianiem demokratycznego modelu państwa, że jest to jedna z ważnych dziedzin działania na rzecz społeczności lokalnej. Pragnęliśmy doprowadzić do wykształcenia społeczeństwa obywatelskiego, tj. takiego, które zna doskonale swoje prawa, ale na równi z nimi, zna również swoje obowiązki wobec swojej rodziny, współobywateli i swojej małej i dużej Ojczyzny. Takie mieliśmy marzenia.

Dlatego po wielu spotkaniach i dyskusjach z kolegami samorządowcami – przedstawiciele 68 gmin zaakceptowali wspólną inicjatywę powołania Stowarzyszenia Gmin Regionu Wielkopolski. Inicjatywie tej przyświecało przeświadczenie, że będzie ono służyć pomocą w rozwiązywaniu trudnych problemów młodym samorządom, a równocześnie będzie platformą wymiany doświadczeń i upowszechniania najlepszych rozwiązań sprawdzonych w konkretnym działaniu. Na pierwszym zjeździe członków – przedstawicieli gmin 18.04.1991 r. odbyło się pierwsze Walne Zgromadzenie Stowarzyszenia, na którym zostałem powołany do pełnienia funkcji Przewodniczącego tegoż Stowarzyszenia, którą to funkcję pełniłem przez trzy kadencje.

Podczas próby rejestracji Stowarzyszenia w Sądzie kazano nam wykreślić słowo „Wielkopolski” twierdząc, że taki region nie funkcjonuje. Postanowiliśmy jednak utrzymać zaproponowaną nazwę, wobec powyższego zwróciliśmy się do naukowców UAM z prośbą, aby przedstawili nam na piśmie wykładnię o historycznym istnieniu i znaczeniu Regionu Wielkopolski. Po uzyskaniu takiej wykładni rejestracja Stowarzyszenia w Sądzie była już tylko formalnością. Dziś wiemy, że nasz upór był słuszny, gdyż po latach Region Wielkopolski funkcjonuje nadal, może trochę okrojony w stosunku do pierwotnego obszaru, ale jest to nasza ukochana i gospodarna Wielkopolska.

Najważniejszym celem działania, jaki sobie wytyczyliśmy, było doprowadzenie do zintegrowania wspólnot lokalnych z terenu Wielkopolski. To zadanie obligowało do podejmowania wszelkich działań – na polu politycznym, gospodarczym, społecznym i kulturalnym, które miały doprowadzić do zaakceptowania odrębności Wielkopolski, zaznaczenie naszej koncepcji do tworzenia powiatów i województw samorządowych, co w konsekwencji miało doprowadzić do decentralizacji i powstania państwa obywatelskiego. W związku z tym działania zarządu były prowadzone wielokierunkowo. Najważniejszym wówczas było prezentowanie stanowiska w sprawie reformy administracji publicznej oraz stanowionego prawa samorządowego. Problemom tym poświęcono wiele uwagi na konferencjach i seminariach, na których jednoznacznie podkreślano, że istnieje pilna potrzeba dalszej decentralizacji Państwa. Innymi dziedzinami wymagającymi wielu działań, starań i przemyśleń były pilne potrzeby reformy oświaty, służby zdrowia, opieki społecznej, rozwoju przedsiębiorczości – z uwagi na rosnące bezrobocie, finansowanie jednostek samorządowych oraz wiele innych, które nurtowały samorządy lokalne.

W trakcie działania na samorządy spadały coraz to większe zadania, którym trzeba było podołać. Dlatego nawiązano liczne kontakty z przedstawicielami krajowymi i zagranicznymi. Efektem tych kontaktów było podpisanie porozumienia z Ost – Akademie z Lüneburga, która to Akademia przeprowadziła szkolenia dla samorządowców z Wielkopolski w dziedzinie prac związanych z reformą służby zdrowia oraz jak zarządzać powiatem i jak kierować jednostkami samorządowymi, aby mieć jak najlepsze efekty tego działania. Prowadzono rozmowy ze Stowarzyszeniem Merów w Bretanii. Podpisano porozumienie o współpracy ze Związkiem Miast i Gmin Meklemburgii – Pomorza Przedniego. Nawiązano szerokie kontakty i współpracę z izbami handlowymi, gospodarczymi i stowarzyszeniami.

Po powstaniu powiatów Stowarzyszenie Gmin Regionu Wielkopolski przekształciło się w Stowarzyszenie Gmin i Powiatów Wielkopolski.

Analizując dokonania należy stwierdzić, że oczekiwania gmin i powiatów i ich potrzeby były znacznie większe, niż możliwości ich zaspokojenia. Ze względu na duże zapóźnienia w dziedzinie infrastruktury komunalnej, szczególnie w inwestycjach proekologicznych, energetycznych, mieszkaniowych w gminach i powiatach staraliśmy się zaspokajać te potrzeby przez poszukiwanie dla nich wykonawców, czemu posłużył opracowany program wolnych terenów pod inwestycje w gminach, aktualizowany okresowo. Program ten przyczynił się (po dostosowaniu go do programu PAIZ) do powołania przy SGiPW Centrum Obsługi Inwestora, które to COI funkcjonuje po dziś dzień.

Z perspektywy dwudziestoletniej działalności Stowarzyszenia można stwierdzić jedno. Powołanie samorządów było ze wszech miar bardzo trafnym pociągnięciem i przyniosło wymierne korzyści dla społeczności lokalnych. Może te korzyści nie są aż tak widoczne, jak byśmy tego chcieli, ale należy żywić nadzieję, że doświadczenia oraz zdobyta wiedza lat ubiegłych przyczynią się do dalszego ulepszania i umacniania samorządności dla dobra wszystkich społeczności lokalnych na wszystkich szczeblach i poziomach oraz przyczynią się do stworzenia państwa obywatelskiego w prawdziwym tego słowa znaczeniu, państwa, w którym każdy obywatel będzie nie tylko znał swoje prawa, ale również w takim samym zakresie będzie znał swoje obowiązki wobec współobywateli, wobec swojej małej ojczyzny jak również wobec swojego Państwa.

Mija dwadzieścia lat od powstania małych społeczności gminnych. Pamiętajmy, że nie byłoby dzisiejszych osiągnięć, bez zaangażowania pionierów samorządności. Dziękuję za pracę i poświęcenie wszystkich samorządowców, szczególnie tych, którzy przecierali szlaki, za przedkładanie zasady „Pro publico bono” ponad sprawy prywatne.

Bronisław Lachowicz
Założyciel i Przewodniczący Stowarzyszenia Gmin i Powiatów Wielkopolski,
w latach 1990–1994 burmistrz Miasta i Gminy Rawicz