Unijne ABC

A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, R, S, T, U, W, Z


A

Acquis communautaire
Adenauer Konrad
Agenda 2000
Akcesja
Avis Komisji Europejskiej

Acquis communautaire
– dorobek prawny Wspólnoty Europejskiej, na który składają się ich prawny porządek i zasady oraz orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości i Sądu Pierwszej Instancji. Każde państwo członkowskie Unii Europejskiej oraz przystępujące do niej musi przyjąć a.c. do akceptacji. Zob. też prawo wspólnotowe.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Adenauer Konrad
(1876–1967) – wybitny polityk niemiecki. Przed II wojną światową – nadburmistrz Kolonii (1917–33) i przewodniczący Pruskiej Rady Państwa (1920–32), pozbawiony tych funkcji przez nazistów. Jeden ze współzałożycieli Unii Chrześcijańsko-Demokratycznej (CDU) w 1946 i jej przewodniczący do 1965. Kanclerz RFN (1949–63) i minister spraw zagranicznych (1951–55). Jeden z tzw. ojców Europy. Odegrał wybitną rolę w procesach integracji europejskiej, przyczyniając się do powstania EWG i Euratomu, wprowadził Niemcy do EWWiS oraz Rady Europy. W jego koncepcji integracja europejska, której był gorącym zwolennikiem, służyła dobrze rozwojowi Europy Zachodniej oraz umożliwiała Niemcom odzyskanie znaczenia w Europie, chroniąc je jednocześnie przed odejściem od zasad demokracji, praworządności i pokojowego rozwoju. Mogła też w przyszłości służyć jedności niemieckiej. Stąd też wypływało jego zaangażowanie na rzecz pojednania niemiecko-francuskiego.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Agenda 2000
(franc. agenda– notatnik, terminarz) – dokument opracowany przez Komisję Europejską, ogłoszony w Parlamencie Europejskim po zakończeniu Konferencji Międzyrządowej Unii Europejskiej 16 lipca 1997 przez Jacques’a Santera, przedstawiający cele i politykę Unii Europejskiej na przełomie wieków. Zaproponowana strategia rozwojowa zakłada równoległość dwóch zadań – wzmacniania UE i rozszerzania jej granic. Według niej siła Unii, a przez to możność sprostania wyzwaniom XXI w., zależy od stałego, zrównoważonego wzrostu gospodarczego, konkurencyjności, zahamowania bezrobocia, podnoszenia poziomu życia obywateli Unii – a temu celowi będzie służyć reforma podstawowych polityk szczegółowych ( fundusz strukturalny, wspólna polityka rolna, reforma instytucji i procesu decyzyjnego, polityka społeczna) oraz objęcie Europy Wschodniej procesami integracyjnymi. Komisja dokonała także skrupulatnej analizy stanu przygotowania dziesięciu państw Europy Środkowo-Wschodniej kandydujących do Unii, rekomendując rozpoczęcie negocjacji z Węgrami, Polską, Estonią, Czechami i Słowenią. Pozostałe kraje nie zostały wykluczone z procesu integracyjnego, a jedynie wskazano niezbędne warunki, które muszą spełnić, by sprostać gospodarczym i prawno-instytucjonalnym wymogom negocjowania członkostwa. Pełen raport będący rozwinięciem A.2000 został przedstawiony w grudniu 1997 na szczycie Rady Unii Europejskiej w Luksemburgu, na którym wyznaczono termin rozpoczęcia negocjacji z pięcioma krajami Europy Środkowo-Wschodniej i Cyprem na początek kwietnia 1998. A.2002 stanowi też strategiczny plan finansowy Unii na lata 2000–06, zawiera zreformowane, w stosunku do poprzednich planów finansowych Wspólnoty, podejście do kwestii wydatków i dochodów budżetu ogólnego. Ponadto uwzględnia wydatki związane z planowanym rozszerzeniem Unii o nowe kraje. W konsekwencji, oprócz tradycyjnych pozycji wydatków, A.2000 zawiera kategorie wydatków wynikających z pomocy przedakcesyjnej dla państw-kandydatów oraz wyodrębnia też środki na funkcjonowanie nowych członków już we Wspólnocie. Ponadto A.2000 zakłada wydatki rolne na stałym poziomie. Jednak wspólna polityka rolna, w większym niż poprzednio stopniu kieruje środki na bezpośrednie dopłaty dla rolników oraz rozwój obszarów wiejskich, jednocześnie zmniejszając ingerencje cenowe na rynku rolnym. Poziom wydatków rolnych w ramach wspólnej polityki rolnej ustalono na 40,5 mld dol. i 14 mld euro na rozwój obszarów wiejskich. A.2000 w odniesieniu do Funduszy Strukturalnych wprowadza większą koncentrację zasobów na konkretną pomoc. Łączna suma środków przeznaczonych na politykę strukturalną w 2006 została określona na poziomie 213 mld euro.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Akcesja
– proces przyłączania się państw kandydujących do Unii Europejskiej. Podstawę prawną przyjęcia państwa do Unii Europejskiej stanowi art. 49 (dawny art. O) Traktatu o Unii Europejskiej, stanowiący, że pierwszym etapem procesu akcesyjnego jest złożenie przez państwo kandydujące wniosku o członkostwo w Unii Europejskiej na ręce państwa aktualnie sprawującego Prezydencję Rady Unii Europejskiej. W następnym etapie Rada występuje do Komisji Europejskiej o opinię (avis) na temat wniosków o członkostwo złożonych przez państwa kandydujące. Końcową częścią opinii jest rekomendacja rozpoczęcia procesu negocjacji akcesyjnych z kandydatem. Po zakończeniu procedury negocjacyjnej przewodniczący Rady Unii Europejskiej, przewodniczący Komisji oraz przedstawiciel państwa kandydującego podpisują Traktat Akcesyjny. Końcowym etapem procesu akcesji jest ratyfikacja Traktatu Akcesyjnego przez państwo kandydujące (według własnej narodowej procedury), państwa członkowskie oraz (od momentu wejścia w życie Jednolitego Aktu Europejskiego) przez Parlament Europejski. Od momentu przyjęcia Traktatu z Maastricht można przystąpić tylko do Unii Europejskiej jako całości, wcześniej przystępowano do każdej z trzech Wspólnot Europejskich (EWG, EWWiS, EURATOM) osobno.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Avis Komisji Europejskiej
(łac. avis– znak, franc. – zdanie, mniemanie, rada, powiadomienie) – opinia Komisji Europejskiej w sprawie zgłaszanych wniosków, m.in. o członkostwo w Unii Europejskiej. Takie a. zostało przedstawione w lipcu 1997 w odniesieniu do wniosków państw Europy Środkowo-Wschodniej, m.in. Polski. Stanowiło ono część przygotowanej przez Komisję Agendy 2000. Ogólna ocena na temat Polski była pozytywna. W zakresie kryteriów politycznych oceniono, iż Polska jest krajem demokratycznym, o stabilnym systemie instytucjonalnym, działającym zgodnie z prawem i respektującym prawa człowieka. Stwierdzono też, że jest to system sprawnie funkcjonującej gospodarki rynkowej, jednak należy zreformować system ubezpieczeń, rozwinąć sektor usług finansowych, zmodernizować przemysł ciężki oraz rolnictwo. Uznano też, że Polska wdraża stopniowo prawo wspólnotowe, choć należy ten proces przyspieszyć, by umożliwić całkowite przyjęcie acquis communautaire warunkujące członkostwo w Unii Europejskiej. Krytycznie oceniono natomiast infrastrukturę w zakresie telekomunikacji, tempo prywatyzacji i wdrażania prawa. Jednakże ogólnie w średnioterminowej perspektywie Komisja widziała możliwość wywiązania się ze wszystkich zobowiązań dostosowawczych, co umożliwiło jej rekomendowanie Polski w grupie państw gotowych do podjęcia negocjacji.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

B

Beneficjant
Beneficjant bezpośredni
Beneficjant końcowy
Beneficjanci netto
Biała księga
Bruksela
Budżet Unii Europejskiej

Beneficjant
(ang. beneficiary) – podmiot będący odbiorcą pomocy. Najczęściej, w ramach Funduszy Strukturalnych, są to jednostki administracyjne różnego szczebla poszczególnych krajów objętych pomocą oraz przedsiębiorstwa i stowarzyszenia.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Beneficjant bezpośredni
docelowa grupa odbiorców pomocy (osoby, instytucje, przedsiębiorstwa, stowarzyszenia) korzystająca w sposób bezpośredni z otrzymanych, w ramach Funduszy Strukturalnych, środków przeznaczonych na realizację konkretnego projektu inwestycyjnego i będąca również jego prawnym właścicielem.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Beneficjant końcowy
w wypadku Funduszy Strukturalnych, instytucja wskazana przez dane państwo objęte pomocą, na której spoczywa obowiązek zarządzania otrzymanymi środkami pomocowymi i ostatecznie udzielania pomocy.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Beneficjanci netto
kraje członkowskie, których wpłaty do budżetu ogólnego Unii Europejskiej są mniejsze niż świadczenia z niego otrzymywane. Największymi b.n. są kraje relatywnie mniej zamożne w porównaniu z pozostałymi państwami członkowskimi (Hiszpania, Portugalia, Grecja, Irlandia).
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Biała księga
1. ważny dokument dotyczący spraw wewnętrznych, gospodarczych czy politycznych;
2. dokument przygotowywany przez Komisję Europejską zawierający wiele propozycji umożliwiających przyspieszenie i urzeczywistnienie celów Unii Europejskiej. Wydawana w chwili pojawienia się istotnego dla rozwoju Unii problemu, np. w 1985 opublikowano W sprawie realizacji Rynku Wewnętrznego, a w 1993 Wzrost, konkurencyjność, zatrudnienie, zmiany i drogi zbliżenia do XXI w. Szczyt Rady Europejskiej z 1995 w Cannes przyjął kolejną: Przygotowanie krajów stowarzyszonych Europy Środkowej i Wschodniej do integracji z Rynkiem Wewnętrznym UE. Stanowi etap strategii przedczłonkowskiej przyjętej przez Radę Europejską w 1994 w Essen. Jest adresowana do wszystkich państw regionu o różnym stopniu zaawansowania przemian, nie wyznacza więc terminów i nie jest obligatoryjna.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Bruksela
– stolica Belgii, a także umowna stolica Unii Europejskiej, gdzie koncentruje się polityka europejska w zakresie integracji i bezpieczeństwa, siedziba głównych instytucji Unii Europejskiej: Komisji Europejskiej, dwudziestu komisji Parlamentu Europejskiego, Rady Unii Europejskiej, a także NATO oraz od 1993 Rady i Sekretariatu Unii Zachodnioeuropejskiej. Nagromadzenie międzynarodowych instytucji wpływa poważnie na specyfikę miasta, zamieszkiwanego przez wielu cudzoziemców będących urzędnikami.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Budżet Unii Europejskiej
plan finansowy obejmujący wielkość i strukturę wydatków oraz źródła ich finansowania. B. Unii Europejskiej składa się z b. ogólnego (general budget) i b. operacyjnego (operating budget) oraz innych środków finansowych, które nie są objęte bezpośrednio b. Charakterystyczna cecha b.UE : brak możliwości wystąpienia deficytu budżetowego. W efekcie b. ten zawsze musi być zrównoważony. B. ogólny realizuje polityki UE przewidziane traktatem rzymskim (głównie funkcjonowanie WE, wcześniej EWG) oraz finansuje wydatki administracyjne instytucji unijnych. B. operacyjny realizuje zadania wynikające z traktatu paryskiego, głównie dotyczące finansowania EWWiS.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

C

Cele polityki regionalnej
Cele polityki strukturalnej Unii Europejskiej
Centra dokumentacji europejskiej
Centrum Informacji Europejskiej

Cele polityki regionalnej Unii Europejskiej
obejmują priorytety rozwoju gospodarczego, społecznego i kulturowego. W zależności od stopnia rozwoju danego regionu oraz rodzaju i skali występujących na danym terenie problemów c.p.r. mogą być realizowane łącznie lub w określonych wariantach. Nadrzędnym c.p.r. UE jest nie tylko redukcja niekorzystnych dysproporcji w rozwoju poszczególnych regionów, ale także prewencja skierowana przeciw powstawaniu nowych różnic wynikających z funkcjonowania samej Wspólnoty. Polityka regionalna realizuje te cele, podejmuje również działania wzmacniające poziom konkurencyjności poszczególnych regionów, wewnętrzną spójność w całej Wspólnocie.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Cele polityki strukturalnej Unii Europejskiej
priorytety, które zostały wyraźnie określone w ramach reformy Funduszy Strukturalnych. Zawierają zestaw koniecznych do podjęcia działań w odniesieniu do poszczególnych regionów Wspólnoty. Ponadto stanowią ważne kryterium przy wyborze konkretnego instrumentu finansowania danego regionu. W okresie planistycznym 1999 wyodrębniono następujące cele: cel 1– oznacza przede wszystkim wsparcie przemian strukturalnych regionów uznanych za wyraźnie odstające poziomem rozwoju gospodarczego od pozostałych. Podstawą przy określaniu poziomu rozwoju był osiągany PKB per capita (PKB na mieszkańca) liczony według parytetu siły nabywczej i uwzględniający trzyletni okres. Regiony, których PKB per capita był niższy niż 75% średniej dla Wspólnoty, mogły liczyć na objęcie finansowaniem w ramach c.1. Dodatkowe kryteria wyboru jeszcze stanowiły poziom bezrobocia oraz struktura zatrudnienia w gospodarce narodowej (zwłaszcza udział zatrudnionych w rolnictwie w ogólnej strukturze zatrudnienia). Analiza poziomu rozwoju poszczególnych regionów we Wspólnocie i zaprezentowane kryteria wyboru spowodowały, iż w praktyce środkami pomocowymi w ramach c.1 zostały objęte: w całości Grecja, Irlandia i Portugalia oraz częściowo Hiszpania, Włochy, Irlandia Północna (Wielka Brytania), Departamenty Zamorskie i Korsyka (Francja) i cały obszar byłej NRD ( Niemcy). Cel 1 objął w rezultacie 26% ludności Wspólnoty; cel 2– koncentrował się na wsparciu regionów charakteryzujących się monokulturą przemysłową w branżach tradycyjnych (schyłkowych), które w obecnych warunkach gospodarowania utraciły zdolność konkurencji i generowania wzrostu (głównie górnictwo), oraz obejmował najbardziej zdegradowane części aglomeracji miejskich i terenów przygranicznych. Ponadto zakres działania c.2 obejmuje restrukturyzację w sferach: usług, rybołówstwa oraz obszarów wiejskich. Podstawą do zakwalifikowania danego obszaru do środków pomocowych c.2 był poziom bezrobocia wyższy od średniego poziomu we Wspólnocie Europejskiej o 15% w ciągu ostatnich trzech lat poprzedzających kwalifikację. Objął 16% ludności Wspólnoty; cele 3i 4– obejmowały działania i pomoc zorientowaną na wspieranie walki z bezrobociem, zwłaszcza o podłożu strukturalnym oraz dotykającym młodzież. Pomoc w ramach tych celów miała wymiar horyzontalny, co oznaczało, iż dotyczyła całego obszaru Wspólnoty, z wyjątkiem państw, które zostały w całości objęte pomocą finansową w ramach c.1. Pomoc została skoncentrowana na działaniach zmierzających do modernizacji i uelastycznienia rynków pracy. W szczególności za konieczne uznano wsparcie pozytywnych przemian ekonomiczno-społecznych, kreowania systemów kształcenia ustawicznego, rozwijania aktywnej polityki pracy oraz przeciwdziałania aktom wykluczenia i dyskryminacji na rynkach pracy określonych grup społecznych; cel 5– został powiązany z implementacją reformy Wspólnej Polityki Rolnej. Został podzielony na dwa podstawowe komponenty: c.5a– o charakterze wyraźnie horyzontalnym, dotyczył przede wszystkim restrukturyzacji sfery produkcji rolnej, przetwórstwa rolnego oraz rybołówstwa i leśnictwa; c.5b– stanowił element uzupełniający w stosunku do c.1 o regionalnym wymiarze, wspierał działania prorozwojowe w odniesieniu do obszarów wiejskich; c.6– kierował pomoc finansową na tereny szczególnie słabo zaludnione (poniżej ośmiu mieszkańców na km2). W efekcie c.6 obejmował północne tereny Szwecji oraz część obszaru Finlandii. Od 2000 zredukowano do trzech liczbę celów polityki strukturalnej Unii Europejskiej. C.1 koncentruje się na rozwoju i przekształceniach strukturalnych w najsłabszych regionach Wspólnoty (wcześniej c.1 i 6). C.2 dotyczy działań z zakresu transformacji ekonomicznej i społecznej tych obszarów, które wykazują problemy w strukturach gospodarczych. Wsparciu podlegają wybrane obszary przemysłowe, miejskie, rolnicze i związane strukturalnie z rybołówstwem (wcześniej c.2 i 5b). C.3 obejmuje modernizację polityki zatrudnienia i całych systemów edukacyjnych, w tym systemów kształcenia ustawicznego, wspiera rozwój zasobów ludzkich. Jest to priorytet wyraźnie zorientowany horyzontalnie, co oznacza, iż podejmuje działania we wszystkich krajach Wspólnoty Europejskiej.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Centra dokumentacji europejskiej
powoływane na mocy umowy między Komisję Europejską a zainteresowanymi publicznymi uczelniami wyższymi w danym kraju, na podstawie której uczelnia zobowiązuje się do promowania i rozwijania studiów i badań dotyczących tematyki integracji z Unią Europejską, udostępniania wszystkim zainteresowanym dokumentów i materiałów otrzymywanych bezpłatnie z Komisji Europejskiej, prowadzenia działalności informacyjnej oraz podejmowania współpracy z innymi instytucjami i organizacjami w zakresie wymiany i wykorzystania zgromadzonych zbiorów. W Polsce utworzono dotychczas siedemnaście c.d.e. centra koordynacyjne– ośrodki utworzone (do końca 1997) w ramach krajowej administracji, których celem działalności jest rozwiązywanie problemów wynikających z funkcjonowania rynku wewnętrznego Wspólnoty Europejskiej. W przypadku gdy państwo członkowskie lub Komisja Europejska wniosą zastrzeżenia co do przestrzegania zasad wspólnego rynku, koordynują ich wyjaśnienie na szczeblu krajowym lub regionalnym w zależności od skali, rodzaju i przedmiotu problemu.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Centrum Informacji Europejskiej
powołane zostało w 1997 w Warszawie, jego głównym zadaniem jest informowanie na temat historii Unii Europejskiej, funkcjonowania instytucji wspólnotowych, przewidywanych kosztów i korzyści przystąpienia Polski do Unii Europejskiej, przebiegu negocjacji, programów wspólnotowych oraz wspólnych polityk (rolnej, regionalnej, zagranicznej i bezpieczeństwa, handlowej). CIE udostępnia też publikacje, teksty prawa wspólnotowego oraz ich tłumaczenia na język polski. Wraz z CIE powołano sieć regionalnych centrów informacji europejskiej.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

D

Daphne
Delors Jacques
Dyrektywa
Dzień Europy i Dzień Unii Europejskiej

Daphne
program działań Wspólnoty Europejskiej na 2000–03, dotyczący środków prewencyjnych w walce z przemocą wobec dzieci, młodzieży i kobiet, uruchomiony na podstawie decyzji Parlamentu Europejskiego i Rady Unii Europejskiej z 24 stycznia 2000. Za cel programu uznano wniesienie wkładu w zapewnienie wysokiego poziomu ochrony zdrowia fizycznego i psychicznego przez ochronę dzieci, młodzieży i kobiet przed przemocą (łącznie z wykorzystywaniem seksualnym) oraz przez zapobieganie przemocy i wspieranie ofiar, jak też wspieranie aktywnych w tym zakresie organizacji pozarządowych i innych. W ramach programu przewidziano wspieranie transgranicznych działań zmierzających do stworzenia multidyscyplinarnych sieci i do zapewnienia wymiany informacji i sprawdzonych praktyk oraz współpracy na poziomie wspólnotowym (cel: współpraca z organizacjami pozarządowymi i innymi, łącznie z organami administracji publicznej); transgranicznych działań zmierzających do uwrażliwienia opinii publicznej (cel: zainteresowanie opinii publicznej problematyką przemocy i zapobiegania przemocy wobec dzieci, młodzieży i kobiet, łącznie z ofiarami handlu ludźmi z zamiarem wykorzystania seksualnego, wykorzystania seksualnego dla pieniędzy oraz innych form nadużyć seksualnych); działań uzupełniających (cel: wsparcie techniczne i eksperckie). Możliwość uczestnictwa w programie zaoferowano państwom EFTA i Europejskiego Obszaru Gospodarczego, stowarzyszonym państwom Europy Środkowej i Wschodniej, Cyprowi oraz Malcie i Turcji. Udział Wspólnoty Europejskiej w finansowaniu jednego projektu nie powinien przekroczyć 80% jego łącznych kosztów. Na realizację programu przeznaczono 20 mln euro.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Delors Jacques
(1925–) – francuski polityk i działacz związkowy, w 1981–84 minister gospodarki i finansów. Głównie znany z działalności we Wspólnocie Europejskiej, przewodniczył Komisji WE w 1985–94. Twórca Białej księgi z 1985, która doprowadziła do podpisania Jednolitego Aktu Europejskiego, zdecydowany zwolennik pogłębiania integracji europejskiej, unii ekonomicznej i monetarnej, a zarazem spójności polityki ekonomiczno-społecznej. Zainicjował także w obliczu recesji i wysokiego bezrobocia opracowanie Białej księgi (1993) na temat wzrostu konkurencyjności i zatrudnienia. Przychylnie odniósł się do idei rozszerzenia Unii Europejskiej na kraje Europy Środkowo-Wschodniej. Wiąże się też jego osobę z koncepcją Europy koncentrycznych kręgów w procesie integracji.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Dyrektywa
akt prawa wtórnego wydany przez organy Wspólnot Europejskich Radę Unii Europejskiej, Komisję Europejską i Parlament Europejski. Swoich adresatów, którymi mogą być tylko państwa członkowskie, d. wiąże w zakresie celów wyznaczonych przez nią samą, natomiast wybór form i środków ich realizacji pozostawia w gestii państw członkowskich. Z założenia d. nie normują w sposób pełny zagadnień będących ich przedmiotem, dlatego też wymagają implementacji do prawa krajowego. Państwa członkowskie powinny tego dokonać do końca terminu wyznaczonego w przepisach końcowych danej d. Najczęściej jest to okres od roku do trzech lat. D. jest często stosowanym aktem prawnym szczególnie w procesie harmonizacji i ujednolicania systemów prawnych państw członkowskich.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Dzień Europy i Dzień Unii Europejskiej
święta europejskie związane z rocznicami ważnych wydarzeń. Pierwsze przypada 5 maja dla uczczenia utworzenia w 1949 Rady Europy. Drugie 9 maja upamiętnia wystąpienie w 1950 francuskiego ministra spraw zagranicznych Roberta Schumana z projektem powołania pierwszej Wspólnoty Europejskiej, czyli Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

E

EQUAL
Erasmus
Euro
Eurobarometr
Europejska Jednostka Walutowa
Europejska Karta Socjalna
Europejska Wspólnota Energii Atomowej
Europejska Wspólnota Gospodarcza
Europejska Wspólnota Węgla i Stali
Europejski Bank Centralny
Europejski Bank Inwestycyjny
Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju
Europejski Fundusz Orientacji i Gwarancji w Rolnictwie
Europejski Fundusz Rozwoju
Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego
Europejski Fundusz Socjalny
Europejski Obszar Gospodarczy
Europejski System Banków Centralnych
Europejski System Walutowy
Euroregiony
Eurostat

EQUAL
jedna z inicjatyw wspólnotowych Unii Europejskiej mająca na celu udzielenie państwom członkowskim bezzwrotnej pomocy przeznaczonej na finansowanie programów działań zwalczających wszelkie przejawy dyskryminacji i nierówności na rynku pracy oraz wspierających integrację społeczną i zawodową imigrantów. Komisja Europejska, biorąc pod uwagę poziom zatrudnienia, dyskryminację w dostępie do rynku pracy oraz liczbę cudzoziemców ubiegających się o azyl, rozdysponowała pomiędzy wszystkie kraje członkowskie kwotę 2,8 mln euro pochodzącą z Europejskiego Funduszu Socjalnego (największymi beneficjantami są Hiszpania i Niemcy). W latach 2000–06 kwota ta przeznaczona była na walkę z dyskryminacją na rynku pracy, tworzenie baz danych projektów w ramach E. prowadzonych w poszczególnych krajach oraz na wspólne inicjatywy Komisji i państw członkowskich propagujące cele programu E.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Erasmus
(ang. European Community Action Scheme for the Mobility of University Students) – jeden z programów Unii Europejskiej, realizowany od 1987, powołany, by wspierać wymianę studentów między krajami członkowskimi. W zakres oferty finansowej wchodzą: programy wymiany studentów i nauczycieli akademickich, stypendia wyjazdowe dla studentów i wykładowców szkół wyższych, projekty współpracy między europejskimi zrzeszeniami studenckimi. Warunkiem dofinansowania programu czy projektu jest zawarcie między uczelniami umowy o uznawaniu programu studiów. Wymiana studentów odbywa się w ramach programów wspólnie opracowanych przez uczelnie. Zob. też program Socrates.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Euro
samodzielna i pełnoprawna jednostka walutowa krajów eurolandu, wprowadzona w ramach realizacji trzeciego etapu EMU i zastępująca ecu (w stosunku 1:1, zgodnie z art. 2 rozporządzenia Rady 1103/97/EC z 17 czerwca 1997 w sprawie niektórych postanowień dotyczących euro). Przeliczanie walut narodowych krajów wprowadzających euro na tę walutę odbywało się wg kursu konwersji ustalonego i zamrożonego na 31 grudnia 1998. Przez trzyletni okres przejściowy (1999–2001) euro obowiązywało tylko w obrocie bezgotówkowym, natomiast w powszechnym użyciu nadal pozostawały waluty narodowe, dopiero od stycznia 2002 rozpoczął się proces wymiany banknotów i monet narodowych na banknoty i monety euro i trwał przez pierwsze dwa miesiące tego roku; po jego zakończeniu waluty narodowe utraciły status legalnych środków płatniczych. Do obrotu gotówkowego wprowadzono osiem monet euro o nominałach: 1, 2, 5, 10, 20 i 50 eurocentów oraz 1 i 2 euro, a także siedem banknotów o nominałach: 5, 10, 20, 50, 100, 200 i 500. Wszystkie monety euro mają wspólny europejski awers, przedstawiający położenie Europy na kuli ziemskiej (1, 2 i 5 eurocentów), Unię Europejską jako związek narodów (10, 20 i 50 eurocentów) lub Europę bez granic (1 i 2 euro) oraz narodowy rewers, na którym umieszczono elementy wybrane przez każde z państw. Banknoty euro na rewersie przedstawiają mosty symbolizujące komunikację państw euro między sobą i resztą świata oraz mapę Europy, natomiast na awersie – okna i sklepienia, które mają symbolizować otwartość krajów członkowskich oraz wzajemną współpracę w ramach Wspólnoty; banknoty nie zawierają żadnych symboli narodowych. Symbolem wspólnej waluty euro jest „e” z dwiema poziomymi liniami obrazującymi stabilność waluty. Symbol jest koloru żółtego i przedstawia się go na granatowym tle, tak jak flagę wspólnej Europy.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Eurobarometr
nazwa badań opinii publicznej przeprowadzanych od 1973 na zlecenie Komisji Europejskiej we wszystkich krajach Unii Europejskiej. Sondaże obejmują regularnie, wiosną i jesienią, grupę ponad 12 tys. obywateli powyżej 15. roku życia i dotyczą wszystkich zasadniczych problemów integracji europejskiej. Są publikowane pod tą samą nazwą i udostępniane powszechnie. Od lat 90. badania objęły też kraje Europy Środkowo-Wschodniej. Pytania dotyczą także kwestii związanych z integracją europejską i dostosowywaniem się do wymogów stawianych przez Unię Europejską, są publikowane w osobnych zeszytach.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Europejska Jednostka Walutowa
(ang. European Currency Unit, ECU) – jeden z elementów Europejskiego Systemu Walutowego; jednostka rozliczeniowa oparta na koszyku walut narodowych państw członkowskich. W chwili utworzenia na koszyk ECU składało się dziewięć walut, tj. marka niemiecka, frank francuski, funt brytyjski, holenderski gulden, frank belgijski, włoski lir, duńska korona, funt irlandzki; w 1984 dodano grecką drachmę, w 1989 – hiszpańską pesetę i portugalskie escudo. Po 1 listopada 1994, tj. po wejściu w życie Traktatu o Unii Europejskiej, koszyk ECU nie był już powiększany, co oznacza, że nie obejmował już walut narodowych państw przyjętych do Wspólnoty w 1995 (Austrii, Finlandii i Szwecji). Każda z walut narodowych miała ustalony kurs do ECU oraz określony dopuszczalny poziom wahań w ramach mechanizmu kursów walutowych (ERM). ECU było wykorzystywane w obrocie oficjalnym, tj. związanym z funkcjonowaniem Europejskiego Systemu Walutowego (ESW), systemem kredytowania oraz bieżącą działalnością organów Wspólnoty (projektowanie i rozliczanie budżetu Wspólnoty oraz sporządzanie statystyk przez Eurostat), a także w obrocie prywatnym, np. przy emisji obligacji. Wraz z wejściem w trzecią fazę EMU jednostka ecu została zastąpiona przez wspólną walutę euro (w stosunku 1 do 1).
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Europejska Karta Socjalna
karta podstawowych praw socjalnych pracowników przyjęta we Wspólnocie Europejskiej 1989 na posiedzeniu Rady Europejskiej w Strasburgu, przy wstrzymaniu się jedynie Wielkiej Brytanii. Tekst EKS oparty na Europejskiej Karcie Społecznej Rady Europy oraz konwencjach Międzynarodowej Organizacji Pracy opracowała Komisja Europejska pod przewodnictwem J. Delorsa. Jest to deklaracja dotycząca modelu prawa pracy i stosunków społecznych. Na mocy decyzji z Maastricht przy przyjmowaniu Traktatu o Unii Europejskiej postanowiono wprowadzić wspólne podstawowe przepisy dotyczące bezpieczeństwa socjalnego i ochrony pracowników, zbiorowej reprezentacji i obrony interesów pracowników, warunków zatrudnienia na terenie Unii Europejskiej osób z państw trzecich. Służy też tym celom procedura dialogu społecznego. Kwestie socjalne, a szczególnie problem bezrobocia zostały wyraźnie wskazane jako zasadnicze również przy przyjmowaniu traktatu z Amsterdamu.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Europejska Wspólnota Energii Atomowej
(ang. European Atomic Energy Community, Euratom) – ugrupowanie integracyjne powstałe na podstawie traktatu rzymskiego z 1957. Głównym jego celem jest rozwój energetyki atomowej państw członkowskich przez wspieranie badań i rozpowszechnianie informacji technicznej, tworzenie jednolitych standardów bezpieczeństwa dla pracowników sektora energii atomowej, popieranie inwestycji w zakresie energii jądrowej, zapewnienie właściwego używania materiałów nuklearnych oraz utworzenie wspólnego rynku w celu zapewnienia swobody przepływu kapitałów, sprzętu, materiałów i pracowników związanych z technologią energetyki atomowej. Siedzibą ugrupowania jest Bruksela.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Europejska Wspólnota Gospodarcza
EWG (ang. European Economic Community, EEC) – ugrupowanie integracyjne powstałe na podstawie traktatu rzymskiego podpisanego w 1957 przez: Belgię, Francję, Holandię, Luksemburg, RFN oraz Włochy wraz z traktatem w sprawie utworzenia Euratomu. Od momentu wejścia w życie traktatu z Maastricht (1993) nazwa uległa zmianie na Wspólnotę Europejską, której sygnatariuszami jest obecnie piętnaście państw. Celem EWG było stworzenie wspólnego rynku i stopniowe zbliżenie polityki gospodarczej krajów członkowskich, popieranie harmonijnego rozwoju działań gospodarczych, stały i zrównoważony wzrost, zwiększenie stabilności, zacieśnianie stosunków między krajami członkowskimi. Realizowanie tych celów obejmowało: zniesienie we wzajemnym handlu opłat celnych, ustanowienie wspólnej taryfy celnej i polityki handlowej wobec państw trzecich, eliminację barier w przepływie dóbr, usług, kapitału i osób między krajami członkowskimi, ustanowienie wspólnej polityki rolnej i transportowej, stworzenie procedur koordynujących politykę ekonomiczną państw członkowskich, zbliżenie ustawodawstwa, utworzenie Europejskiego Funduszu Socjalnego oraz Europejskiego Banku Inwestycyjnego.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Europejska Wspólnota Węgla i Stali
EWWiS (ang. European Coal and Steel Community, ECSC) – ugrupowanie integracyjne utworzone w 1952 na podstawie traktatu paryskiego (1951) przez Belgię, Holandię, Francję, RFN, Luksemburg i Włochy dla skoordynowania rozwoju gospodarczego tych krajów i odbudowy ekonomicznej RFN. Oparto ją na zasadach wolnej konkurencji, likwidacji barier celnych, swobodzie przepływu kapitału, surowców i siły roboczej. EWWiS znana jest także jako plan Schumana, ministra spraw zagranicznych Francji, który zgłosił projekt 9 maja 1950, zapoczątkowując tym samym tworzenie Wspólnoty Europejskiej. Traktat o EWWiS wygasł w 2002. Zob. Fundusz Badawczy Węgla i Stali.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Europejski Bank Centralny
(ang. European Central Bank, ECB) – jeden z elementów Europejskiego Systemu Banków Centralnych (ESCB), utworzony 1 lipca 1998. EBC pełni funkcję organu opiniodawczego we wszelkich sprawach należących do jego kompetencji, w tym zwłaszcza w odniesieniu do zmian narodowych przepisów prawnych oraz jest jedynym organem uprawnionym do wydawania zgody na emisję wspólnej waluty euro, przy czym sama emisja może być realizowana przez EBC lub narodowe banki centralne. Organami EBC są: 1. Rada Zarządzająca, w której skład wchodzą prezesi narodowych banków centralnych państw zakwalifikowanych do trzeciego etapu tworzenia EMU oraz członkowie Zarządu EBC; 2. Zarząd; 3. Rada Ogólna, którą tworzą członkowie Zarządu ECB oraz prezesi banków centralnych wszystkich państw członkowskich. W celu wykonania zadań powierzonych ESCB EBC wydaje rozporządzenia, podejmuje decyzje oraz wydaje zalecenia i opinie. EBC przysługuje prawo nakładana kar i grzywien na przedsiębiorstwa nieprzestrzegające jego rozporządzeń i decyzji.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Europejski Bank Inwestycyjny
(ang. European Investment Bank, EIB) – został utworzony na mocy traktatu rzymskiego, realizuje swoje statutowe cele niezależnie od budżetu ogólnego Wspólnoty Europejskiej. Działalność EBI dotyczy najsłabiej rozwiniętych regionów Wspólnoty, koncentruje się przede wszystkim na finansowaniu projektów z zakresu rozwoju regionalnego oraz projektów wzmacniających konkurencyjność przedsiębiorstw, które mają znaczenie dla większej liczby państw.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju
EBOR (ang. European Bank for Reconstruction and Development, EBRD) – międzynarodowa organizacja finansowa utworzona w 1990. Udziałowcami jest pięćdziesiąt jeden państw, w tym kraje Unii Europejskiej (51% udziałów), a także Europejski Bank Inwestycyjny i inne kraje, a wśród nich Polska. EBOR udziela kredytów i gwarancji krajom Europy Środkowo-Wschodniej (również państwom byłego ZSRR). Rozwój demokracji i poszanowanie praw człowieka jest jednym z podstawowych warunków, które musi spełniać państwo ubiegające się o środki finansowe z EBOR .
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Europejski Fundusz Orientacji i Gwarancji w Rolnictwie
(franc. Fond Européen d’Orientation et de Garantie Agricole, FEOGA; ang. European Agricultural Guidance and Guarantee Fund, EAGGF) – jeden z Funduszy Strukturalnych Wspólnoty, utworzony w 1964 na mocy traktatów rzymskich w celu finansowania działań podejmowanych w ramach Wspólnej Polityki Rolnej. Środki funduszu przeznaczane są głównie na wsparcie przekształceń w strukturze rolnictwa (np. szkolenia zawodowe, pomoc dla młodych rolników, pomoc dla gospodarstw położonych na terenach górzystych lub zacofanych) oraz na rozwój obszarów wiejskich (np. działania na rzecz ochrony środowiska w rolnictwie). Pochodzą głównie z dwóch źródeł: budżetu Wspólnoty oraz opłat nakładanych na produkty importowane spoza terenu Wspólnoty. W jego ramach wyróżnia się Sekcję Gwarancji oraz Sekcję Orientacji. Funduszem zarządza Komisja Europejska przy współpracy z Komitetem ds. FEOGA i Stałym Komitetem ds. Struktur Rolnych.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Europejski Fundusz Rozwoju
(ang. European Development Fund, EDF) – jest pozabudżetowym instrumentem wsparcia dla państw Afryki, Karaibów i Pacyfiku. Zorientowany głównie na finansowanie przedsięwzięć inwestycyjnych o charakterze prorozwojowym, wzmacnia działania infrastrukturalne oraz wspiera politykę eksportową. Funkcjonowanie tego funduszu jest związane z wcześniejszym posiadaniem przez niektóre kraje Unii Europejskiej terytoriów i krajów zamorskich. W rezultacie instrument ten obecnie stanowi próbę zdynamizowania pozytywnych przemian strukturalnych w państwach rozwijających się, które ze względu na historyczne uwarunkowania mają tradycyjne związki z Europą. Udział państw członkowskich w kreacji EFR jest proporcjonalny do wytwarzanego przez poszczególne kraje Wspólnoty Produktu Narodowego Brutto. EFR działa na podstawie konwencji z Lomé.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego
(ang. European Regional Development Fund, ERDF) – powstał w 1975, jeden z podstawowych Funduszy Strukturalnych wspierający wiele działań skoncentrowanych na likwidacji lub znacznym zmniejszeniu różnic w poziomie rozwoju poszczególnych regionów Wspólnoty. Stanowi istotne wsparcie działań rozwojowych, głębokich przemian strukturalnych i tworzenia optymalnych warunków do stabilizacji powstających miejsc pracy. Finansuje głównie projekty w ramach celu 1 i 2 polityki strukturalnej. Zakres jego oddziaływania jest najszerszy ze wszystkich Funduszy Strukturalnych, promuje przedsięwzięcia związane z inwestycjami produkcyjnymi (kreującymi i utrzymującymi nowe miejsca pracy), inwestycjami infrastrukturalnymi i ekologicznymi, projektami rozszerzającymi potencjał ekonomiczny regionów. Wspiera sektor małych i średnich przedsiębiorstw, rozwój sektora usługowego, tworzy kanały transferu nowych technologii. Jednocześnie ułatwia dostęp podmiotom gospodarczym do zewnętrznych źródeł finansowania. Partycypuje także w finansowaniu przedsięwzięć z obszaru ochrony zdrowia i edukacji oraz badań i rozwoju. Stanowi też znaczącą pomoc w procesie implementacji niektórych inicjatyw wspólnotowych przede wszystkim dotyczących współpracy transgranicznej, międzyregionalnej oraz rewitalizacji zdegradowanych terenów miejskich na obszarze aglomeracji. Głównymi beneficjantami pomocy w regionach są przede wszystkim instytucje publiczne, podmioty gospodarcze oraz stowarzyszenia.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Europejski Fundusz Socjalny
– założony w 1960 instrument polityki społecznej Wspólnoty Europejskiej w celu popierania inicjatyw na rzecz rozwoju kształcenia zawodowego, tworzenia nowych miejsc pracy oraz ponownego włączenia bezrobotnych do aktywnego życia. Zob. też polityka oświatowa, polityka społeczna.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Europejski Obszar Gospodarczy
(EOG) – właśc. Układ o Europejskim Obszarze Gospodarczym; porozumienie ustanawiające stowarzyszenie między Wspólnotą Europejską a państwami EFTA, zawarte 2 maja 1992 w Oporto w Portugalii, a obowiązujące od 1 stycznia 1994. Na jego mocy między państwami EFTA a członkami Wspólnoty wprowadzono: 1. swobodę przepływu towarów – zliberalizowano handel, ujednolicono przepisy techniczne, wprowadzono zasadę wzajemnego uznawania norm i przepisów technicznych, ujednolicono zasady prowadzenia polityki konkurencji, ochrony środowiska oraz współpracy naukowo-badawczej; 2. swobodę przepływu osób – prawo do swobodnego osiedlania się, wzajemne uznawanie dyplomów i kwalifikacji zawodowych, prawo swobodnego zakładania przedsiębiorstw oraz podejmowania pracy i świadczenia usług; 3. swobodę przepływu usług – wprowadzenie klauzuli narodowej w odniesieniu do firm usługowych, ujednolicenie przepisów dotyczących uzyskiwania licencji i koncesji na prowadzenie określonych rodzajów działalności; 4. swobodę przepływów kapitałów. Układ o EOG przewidywał w istocie dostosowanie prawa państw EFTA do zasad obowiązujących we Wspólnocie, dzięki czemu negocjacje Austrii, Finlandii i Szwecji, państw członkowskich EFTA, w sprawie członkostwa we Wspólnocie Europejskiej, przebiegały sprawnie i wymagały od kandydatów stosunkowo niewielkich dostosowań. Obecnie EOG obejmuje piętnaście krajów członkowskich Unii Europejskiej oraz trzy kraje należące do Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu (EFTA) – Norwegię, Islandię i Liechtenstein.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Europejski System Banków Centralnych
(ang. European System of Central Banks, ESCB) – utworzony 1 lipca 1998 na mocy art. 105 TWE system obejmujący dwa elementy: narodowe banki centralne państw członkowskich oraz Europejski Bank Centralny (EBC). ESBC kierowany jest przez organy EBC, tj. Radę Zarządzającą i Zarząd. Podstawowymi zasadami funkcjonowania systemu są: zasada subsydiarności, gospodarki wolnorynkowej oraz wolnej konkurencji. Głównym celem ESBC jest utrzymywanie stabilności cen oraz wspomaganie rozwoju ogólnej polityki gospodarczej, o ile nie sprzeciwia się to pierwszemu z wymienionych celów. Wśród podstawowych zadań ESBC wskazuje się: 1. definiowanie i realizowanie polityki pieniężnej Wspólnoty; 2. przeprowadzanie operacji dewizowych; 3. utrzymywanie i zarządzanie oficjalnymi rezerwami dewizowymi państw członkowskich; 4. zapewnienie sprawnego funkcjonowania systemów płatniczych, w tym nadzorowanie instytucji kredytowych i finansowych. W celu sprawnego funkcjonowania ESBC zagwarantowano mu niezależność rozumianą w czterech wymiarach: instytucjonalnym – żadna instytucja lub organizacja o charakterze narodowym lub wspólnotowym nie może wydać ESBC zaleceń; personalnym – wybór członków zarządu ESBC odbywa się według ściśle określonych zasad i spośród grona niezależnych specjalistów; funkcjonalnym – cele polityki ESBC realizowane są przy wykorzystaniu ściśle określonych narzędzi; finansowym – polega na zapewnieniu niezbędnych środków do realizacji zadań wyznaczonych dla ESBC, w tym celu EBC został wyposażony w kapitał na poziomie 5 mld euro oraz gromadzi rezerwy dewizowe przekazywane przez narodowe banki centralne. ESBC, działając przez EBC, spełnia następujące funkcje: konsultacyjną; centralnobankierską – spełnia funkcję banku centralnego dla państw członkowskich; sprawozdawczą – ocena spełniania kryteriów uczestnictwa w trzecim etapie EMU; współtworzenia Komitetu Ekonomiczno-Finansowego. Działalność ESBC podlega kontroli ze strony Parlamentu Europejskiego, Komisji i Rady (przedkłada sprawozdania) oraz Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości (kontrola zgodności wydawanych aktów z prawem), a także niezależnych rewidentów rekomendowanych i zatwierdzanych przez Radę Zarządzającą (kontrola ksiąg i rachunków).
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Europejski System Walutowy
(ang. European Monetary System, EMS) – utworzony w 1979 system obejmujący trzy elementy składowe: europejską jednostkę walutową ECU; mechanizm kursów walutowych ERM; system kredytowy. Celem jego utworzenia było zapewnienie stabilności kursów walutowych państw członkowskich oraz stworzenie podstaw koordynacji polityki gospodarczej i stworzenia EMU. Funkcjonowanie systemu można podzielić na okresy: 1. 1979–83 – brak wspólnej strategii państw członkowskich w zakresie polityki gospodarczej oraz jednolitego systemu reagowania na wahania zewnętrzne; 2. 1983–87 – konsolidacja polityki gospodarczej państw członkowskich w kierunku wewnętrznej stabilizacji monetarnej wspólnoty; 3. 1987–92 – włączenie do mechanizmu kursowego nowych walut: hiszpańskiej pesety (1989), funta brytyjskiego (1990) oraz portugalskiego escudo (1992); 4. 1992–93 – kryzys działalności systemu; ESW przestał funkcjonować 1 stycznia 1999. Zob. też reguła Mundella.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Euroregiony
– obszary współpracy przygranicznej, transgranicznej oparte na porozumieniach jednostek samorządu terytorialnego (lokalnych i regionalnych). Celem jest rozwój współpracy gospodarczej, rozbudowa infrastruktury, ochrona środowiska, turystyka i działalność kulturalno-edukacyjna. Idea e. narodziła się w Europie Zachodniej, pierwszy utworzono na granicy holendersko-niemieckiej w 1958. Pomyślny rozwój i korzyści uzyskiwane z tej formy współpracy zadecydowały o jej rozwinięciu wpierw w zachodniej Europie, a od lat 90. także w krajach Europy Środkowo-Wschodniej, dążących do integracji europejskiej. Służą temu programy pomocowe Unii Europejskiej, m.in. INTERREG, a na rzecz Europy Środkowo-Wschodniej CROSSBORDER w ramach programu PHARE. Podstawy prawne współpracy transgranicznej regulowane są przez takie dokumenty europejskie, jak: Europejska konwencja ramowa o współpracy transgranicznej (tzw. konwencja madrycka Rady Europy z 1980), Europejska Karta Samorządu Terytorialnego (1985), Europejska Karta Regionów Granicznych i Transgranicznych (1995). Polska jest sygnatariuszem tych aktów i rozwija intensywnie od początku lat 90. współpracę transgraniczną, również tworząc e. Należą do nich e.: Nysa, Sprewa–Nysa–Bóbr, Pro Europa Viadrina, Pomerania, Niemen, Glacensis, Karpaty, Tatry, Bug, Pradziad, Bałtyk.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Eurostat
– Urząd Statystyczny Unii Europejskiej. Odpowiada za przygotowywanie prognoz i analiz, przekazuje instytucjom Wspólnoty Europejskiej niezbędne informacje statystyczne, współpracuje z urzędami statystycznymi państw członkowskich, które mogą uzyskać od E. informacje dotyczące rozwoju integracji europejskiej w ramach Unii Europejskiej.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

F

Filary UE
Finansowy Instrument Wspierania Rybołówstwa
Fundusz Spójności
fundusze przedakcesyjne
Fundusze Strukturalne

Filary UE
popularne określenie trzech elementów, na których opiera się Unia Europejska od traktatu z Maastricht. Pod pierwszym filarem rozumie się Unię Gospodarczą i Walutową, rynek wewnętrzny, Wspólną Politykę Rolną, politykę strukturalną, a zatem te obszary współdziałania, co do których obowiązują procedury decyzji przyjęte na gruncie Wspólnoty Europejskiej. Drugi filar to Wspólna Polityka Zagraniczna i Bezpieczeństwa, a trzeci to Sprawy Wewnętrzne i Wymiar Sprawiedliwości, w ich ramach ustalenia mają charakter międzyrządowy.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Finansowy Instrument Wspierania Rybołówstwa
(ang. Financial Instrument for Fisheries Guidance, FIFG) – utworzony w 1993, stanowi główny instrument finansowy w zakresie rybołówstwa i gospodarki morskiej. Podstawowe zadania koncentrują się na dążeniach do uzyskania długookresowej równowagi między zasobami rybnymi Wspólnoty Europejskiej i ich eksploatacją. FIWR prowadzi również działania wzmacniające poziom konkurencyjności rybołówstwa i operujących w tym sektorze przedsiębiorstw. Część środków przeznacza na rewitalizację terenów mocno powiązanych z rybołówstwem i kulturami wodnymi. Bezpośrednia pomoc wspiera przede wszystkim modernizację floty wykorzystywanej do połowów, wielofunkcyjny rozwój gospodarstw działających w tym sektorze oraz działania marketingowe na wspólnym rynku.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Fundusz Spójności
(ang. Cohesion Fund, CF) – utworzony w 1994, z uwagi na ograniczony czas działania, nie należy do głównej grupy Funduszy Strukturalnych, jednak jego cechy jakościowe sprawiają, że jest również instrumentem polityki strukturalnej prowadzonej przez Wspólnotę Europejską. FS wspiera te kraje członkowskie, których PKB nie przekracza 90% średniej liczonej dla wszystkich państw Wspólnoty. Przyjmując to kryterium za główne, pomocą zostały objęte takie kraje, jak: Hiszpania, Portugalia, Grecja i Irlandia. Początkowo przewidziano funkcjonowanie FS tylko w okresie 1993–99, jednak obecnie jego działanie zostało przedłużone do 2006. Ponadto Wspólnota zastrzegła sobie możliwość weryfikacji w 2003 dalszej zasadności przyznawania pomocy krajom, które od początku działania tego funduszu korzystają z jego zasobów. Podstawowy cel FS związany jest z koniecznością stopniowego wyrównania niższego poziomu rozwoju „nowo” przyjętych państw z poziomem wyższym państw będących już we Wspólnocie. Oznacza to, iż FS kieruje środki na wzmocnienie infrastruktury transportowej (Transeuropejskie Sieci Komunikacyjne) w krajach objętych pomocą i zintegrowanie ich systemów komunikacyjnych z pozostałą częścią Wspólnoty Europejskiej. Ponadto wspiera projekty z zakresu ochrony środowiska. Budżet FS na lata 2000–06 wynosi 18 mld euro.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Fundusze przedakcesyjne
fundusze przyznane państwom kandydującym do Unii Europejskiej z przeznaczeniem na podejmowanie działań mających na celu przygotowanie się do wypełniania warunków członkostwa. Najwcześniej uruchomionym f.p. był program PHARE, który funkcjonuje od 1990. Zgodnie z decyzjami podjętymi podczas szczytu Unii Europejskiej w Berlinie i zawartymi w Agendzie 2000 pomoc przeakcesyjna w 2000–06 została znacznie zwiększona. Od 2000 wszystkie kraje kandydujące uprawnione są do korzystania z trzech f.p.: PHARE, SAPARD i ISPA. Łączna wielkość środków przeznaczonych dla krajów kandydujących wynosi 3,12 mld euro rocznie. Wielkość wsparcia dla poszczególnych krajów uzależniona jest od liczby ludności, wysokości PKB przypadającej na jednego mieszkańca, zdolności wykorzystania pomocy oraz postępów w przygotowaniu do członkostwa. F.p. są sprawdzianem umiejętności polskich samorządów w pozyskiwaniu unijnych funduszy i przygotowaniem się do odbioru znacznie większej pomocy w ramach Funduszy Strukturalnych. Realizacja projektu zakwalifikowanego do finansowania w ramach f.p. wymaga współfinansowania ze strony beneficjanta. W zależności od rodzaju pomocy wkład własny nie może być mniejszy niż 25% całości kosztów przeznaczonych na finansowanie projektu. W momencie przystąpienia kraju kandydującego do Unii Europejskiej traci on prawo do korzystania z f.p., uzyskując jednak dostęp do Funduszy Strukturalnych.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Fundusze Strukturalne
(ang. Structural Funds, SF) – środki finansowe skoncentrowane w formie specjalnych funduszy, wykorzystywane do realizacji głównych celów polityki regionalnej i strukturalnej Unii Europejskiej. Główne pole oddziaływania FS związane jest z procesami restrukturyzacji, modernizacji i podnoszenia konkurencyjności regionalnych systemów gospodarczych oraz wybranych sektorów poszczególnych gospodarek. FS są najważniejszymi narzędziami polityki strukturalnej prowadzonej przez Wspólnotę. W 95% ich środki są przeznaczane na finansowanie różnych programów krajowych, natomiast 5% przeznacza się na realizację inicjatyw wspólnotowych. Całkowita wartość środków skoncentrowanych w postaci FS w okresie 2000–06 wynosi 195 mld euro. FS obejmują: Fundusz Rozwoju Regionalnego, Europejski Fundusz Socjalny, Europejski Fundusz Orientacji i Gwarancji Rolnictwa oraz Finansowy Instrument Wspierania Rybołówstwa.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

G

Grupa Wyszehradzka

Grupa Wyszehradzka
nazwa regionalnego porozumienia opartego na podpisanej 15 lutego 1991 deklaracji o współpracy Polski, Węgier i Czechosłowacji w dążeniu do integracji europejskiej. Wówczas była też określana jako Trójkąt Wyszehradzki, po rozpadzie Czechosłowacji przyjęto obowiązującą do dziś nazwę. Stanowi ona forum konsultacji w zakresie polityki zagranicznej i transgranicznej współpracy. Bieżące zadania realizują komisje i grupy problemowe. Łączone z nią początkowo plany szybkiego zacieśnienia współpracy i utworzenia struktury regionalnej integracji nie okazały się realne w obliczu dominującego w polityce państw członkowskich priorytetu jak najszybszego włączenia się w zachodnioeuropejską integrację. Szczególnie było to widoczne w polityce Czech. Jednakże spowolnienie procesu integracyjnego z Unią Europejską doprowadziło do podpisania Środkowoeuropejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (CEFTA), które weszło w życie 1 marca 1993 i zaczęło przynosić efekty w wymianie gospodarczej, tworzeniu wolnego rynku, poszerzyło się także o nowe państwa. Państwa wyszehradzkie są uważane za jedne z najbardziej dynamicznie reformujących się i rozwijających gospodarek spośród krajów Europy Środkowo-Wschodniej. Trzy z nich, Czechy, Polska i Węgry, zostały przyjęte do NATO (1999), Słowacja została zaproszona do członkostwa w 2002; wszystkie zakończyły negocjacje akcesyjne do Unii Europejskiej w grudniu 2002 na szczycie kopenhaskim. Wszystkie zostały członkami UE 1 maja 2004 r.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

H

Harmonizacja podatków pośrednich i bezpośrednich w Unii Europejskiej
Hymn i flaga europejska

Harmonizacja podatków pośrednich i bezpośrednich w Unii Europejskiej
obejmuje działania podejmowane na terenie Wspólnoty zmierzające do ujednolicenia systemów podatkowych. Podstawą działań jest chęć Wspólnoty do ograniczenia wszelkich form dyskryminacji, także przez podatki, które mogłyby powodować stworzenie preferencyjnych warunków konkurencyjnych dla produktów krajowych względem produktów innych krajów członkowskich ulokowanych na wspólnym rynku. Ponadto znaczne ujednolicenie podatków – zwłaszcza VAT i akcyzy – stało się głównym elementem w procesie budowy jednolitego rynku wewnętrznego. Mimo stopniowego zbliżania do siebie systemów podatkowych poszczególnych państw pełna h.p. na terenie Wspólnoty Europejskiej nie została osiągnięta. Wynika to z faktu, iż sfera podatkowa stanowi newralgiczne pole oddziaływania polityki gospodarczej każdego z państw członkowskich, w związku z czym pojawia się wyraźna dezaprobata całkowitego ograniczenia niezależności w kreowaniu polityki podatkowej. Harmonizacja na terenie Wspólnoty dotyczy przede wszystkim podatków pośrednich – podatku od wartości dodanej VAT (Value Added Tax) oraz podatku akcyzowego.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Hymn i flaga europejska
hymnem Unii Europejskiej, zgodnie z decyzją Rady Europejskiej z 1985 jest Oda do radości, fragment IX Symfonii L. van Beethovena ze słowami wiersza L. Schillera o tym samym tytule. Flagę: dwanaście złotych, pięcioramiennych gwiazdek, ułożonych koliście na niebieskim tle przejęto od Rady Europy w 1986. Kolor niebieski to niebo, zarazem symbol boskości, prawdy i czystości niemal we wszystkich kręgach kulturowych. Koło oznacza jedność. Liczba gwiazd – dwanaście – od czasów babilońskich oznaczała pełnię i niezmienność, powtarza się w zapisie miesięcy, mitach i wierzeniach. Sama gwiazda jest symbolem światła duchowego, najwyższej władzy, marzeń i dążeń.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

I

Inicjatywy wspólnotowe
Integracja europejska
INTERREG III
ISPA

Inicjatywy wspólnotowe
(też Inicjatywy Europejskie, ang. Community Initiatives, CI) – są to programy bezzwrotnej pomocy przyznawane tylko państwom członkowskim na cztery, pięć lat w ramach Funduszy Strukturalnych. Przeznaczone są na finansowane działań istotnych nie tylko dla jednego regionu czy kraju, ale takich, które mają znaczenie dla funkcjonowania Unii Europejskiej jako całości. Są opracowywane na podstawie wytycznych ustalanych przez Komisję Europejską. Konstrukcja i.w. opiera się na określonych priorytetach wybranych przez Komisję. Ze względu na ich zróżnicowany charakter są one zarządzane przez właściwe dla danego priorytetu Dyrekcje Generalne KE. Głównymi adresatami pomocy są władze lokalne i regionalne oraz organizacje pozarządowe, które opracowują i przedkładają rządom państw członkowskich oraz Komisji Europejskiej projekty ubiegające się o finansowanie w ramach i.w. Stanowią one 5,35% całości środków przeznaczonych na działalność Funduszy Strukturalnych. Na lata 1994–99 Komisja przedstawiła piętnaście takich inicjatyw. Dotyczyły one międzynarodowej współpracy regionalnej (np. INTERREG), rozwoju obszarów wiejskich (Leader) i miejskich (Urban), przeobrażeń gospodarczych w zakresie zatrudnienia (Adapt), rybołówstwa (Pesca). Zgodnie z postanowieniami Agendy 2000 w 2000–06 zredukowano ich liczbę do czterech, przeznaczając na ich finansowanie kwotę 10,4 mln euro. Obecnie są to następujące programy: INTERREG III, EQUAL, Leader +, Urban. Każdy z nich finansowany jest tylko przez jeden Fundusz Strukturalny odpowiedni do charakteru obszaru danej inicjatywy. Wszystkie te ogólnie określone ramy pomocy zmierzają do przyspieszenia tempa regionalnego wzrostu gospodarczego, rozwoju sektora rolnego oraz poprawy sytuacji na rynku pracy.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Integracja europejska
szerokie pojęcie odnoszące się do idei, historii, formalno-instytucjonalnego stanu współczesnych struktur integracyjnych oraz docelowego rezultatu podejmowanych obecnie działań. I.e. jest formą integracji międzynarodowej, regionalnej, procesem zachodzącym na płaszczyźnie gospodarczej i politycznej. Jej idea, określana też ideą wspólnoty lub unii europejskiej wyrażała się w różnych koncepcjach federacyjnych, od lig chrześcijańskich w średniowieczu po federacje narodów lub ludów w oświeceniu. Rozwój ekonomiczny w XIX w. sprzyjał projektom i. gospodarczej, rozumianej jako strefy wolnego handlu, unie celne. Często w tych propozycjach pojawiało się wskazanie na państwo, które miałoby być przywódcą czy patronem takiej struktury ogólnoeuropejskiej czy regionalnej, np. Francja, Rosja, Niemcy, co było też wyrazem imperializmu ówczesnych mocarstw (np. Mitteleuropa z okresu I wojny światowej czy Europa III Rzeszy z czasów II wojny). Wśród przyczyn i.e. po II wojnie światowej wymienia się poza motywacjami ideowymi tzw. ojców Europy: konieczność wspólnego wysiłku dla odbudowy gospodarczej Europy; obawy państw zachodnich przed ZSRR i blokiem wschodnim, konieczność znalezienia dla odradzających się Niemiec takiego miejsca w Europie, by nie stały się ponownie zagrożeniem; nacisk USA na pełne współdziałanie państw, by zarówno ich pomoc gospodarcza (plan Marshalla), jak i militarna ( NATO) zostały dobrze zużytkowane i służyły konsolidacji. Realizowana współcześnie i.e. została oparta na zasadach równości i współpracy jej członków. Początek dało utworzenie Wspólnoty Europejskiej oraz EFTA, poszerzanie o nowych członków WE, a następnie decyzja o uzupełnieniu i. ekonomicznej o i. polityczną w ramach Unii Europejskiej. I.e. wyraża się także od lat 90. w rozwoju form i. regionalnej w Europie Środkowo-Wschodniej oraz procesie poszerzania Unii Europejskiej o nowe kraje z tego rejonu. Otwarte pozostaje pytanie o przyszły kształt Europy, będący wynikiem jej integracji, dyskusje toczą się wokół idei Europy Ojczyzn i Europy Ojczyzny, ścierają się europejska opcja i atlantycka opcja.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

INTERREG III
jedna z inicjatyw wspólnotowych stanowiąca kontynuację programu INTERREG II z 1994–99. Jej podstawowym zadaniem jest wspieranie trzech rodzajów działalności: współpracy transgranicznej, międzyregionalnej i międzynarodowej w ramach Unii Europejskiej. Współpraca transgraniczna między graniczącymi ze sobą regionami państw członkowskich ma na celu budowanie wspólnych strategii rozwoju uwzględniających m.in. rozwój obszarów wiejskich i miejskich, wspieranie małych i średnich przedsiębiorstw, tworzenie nowych miejsc pracy, wspieranie ochrony środowiska oraz współpracę w dziedzinie wymiaru sprawiedliwości i administracji. Współpraca międzynarodowa ma służyć pogłębieniu integracji zwłaszcza z regionami pereferyjnymi przez ustanowienie wspólnej strategii rozwoju na poziomie ponadnarodowym, ułatwienie komunikacji pomiędzy regionami w celu skutecznego zapewnienia transportu i wymiany informacji oraz przez wspólne działania w dziedzinie ochrony środowiska. Współpraca międzyregionalna natomiast ma przede wszystkim na celu pomoc regionom zacofanym bądź będących w fazie restrukturyzacji gospodarczej przez współpracę w dziedzinie badań, rozwoju technologicznego, przedsiębiorczości, turystyki, kultury czy ochrony środowiska. W ramach programu I. dodatkowy nacisk położono na współpracę z regionami granicznymi krajów kandydujących oraz z krajami korzystającymi ze wsparcia w ramach PHARE (Europa Środkowo-Wschodnia), TACIS (kraje byłego Związku Radzieckiego) oraz MEDA (kraje śródziemnomorskie i Bliski Wschód). Program I. finansowany jest przez Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego, a jego budżet 2000–06 wynosi 4,9 mln euro.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

ISPA
Przedakcesyjny Instrument Polityki Strukturalnej– fundusz ustanowiony rozporządzeniem Rady Unii Europejskiej 1267/1999 z 21 czerwca 1999 skierowany na osiąganie przez kraje kandydujące wspólnotowych standardów w zakresie transportu i ochrony środowiska. Jest formą programu przedakcesyjnego Unii Europejskiej. Inwestycje muszą być zgodne ze standardami UE w zakresie ochrony środowiska i transportu oraz zbieżne z celami zawartymi w Partnerstwie dla Członkostwa oraz w Narodowym Programie Przygotowania do Członkostwa. Do podstawowych celów ISPA należy pomoc w zwalczaniu problemów zanieczyszczenia wód i powietrza, utylizacji odpadów, wdrażaniu wspólnotowego prawa ochrony środowiska, rozwoju infrastruktury transportowej, zintegrowaniu systemów kandydujących z infrastrukturą krajów członkowskich, budowie transeuropejskiej sieci transportowej. Podział środków w ramach programu na kraje kandydujące odbywa się wg następujących kryteriów: liczby mieszkańców kraju, produktu narodowego brutto na jednego mieszkańca oraz powierzchni kraju. Pomoc Wspólnoty może przybrać jedną z form: bezpośredniej pomocy bezzwrotnej, pomocy zwrotnej, dofinansowania spłaty odsetek kredytu, funduszu gwarancyjnego lub udziału kapitałowego. Komisja Europejska przyjęła zasadę, że wielkość inwestycji ubiegających się o finansowanie w ramach funduszu musi być na tyle duża, aby zauważyć jej wpływ na sferę ochrony środowiska i sieci transportowej. Dlatego też całościowy koszt jednego przedsięwzięcia nie może być niższy niż 5 mln euro. Propozycje finansowania przedsięwzięć w dziedzinie transportu może składać tylko administracja centralna, w przypadku Polski Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad i PKP Polskie Linie Kolejowe SA. W dziedzinie ochrony środowiska projekty mogą przedkładać samorządy lub związki samorządowe. Wnioski o finansowanie z funduszu składane są do Ministerstwa Środowiska oraz Ministerstwa Transportu, ich weryfikacją zajmuje się Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska oraz Departament Finansowania Infrastruktury. Ogólną koordynację zapewnia Urząd Komitetu Integracji Europejskiej. Ostatecznym wyborem wniosków przeznaczonych do finansowania zajmuje się Komisja Europejska przez tzw. ISPA Management Committee (Komitet Zarządzający ISPA). Wsparcie z funduszu ISPA może przyjąć formę: dotacji, pomocy zwrotnej, dofinansowania spłat kredytu (odsetki) lub funduszu gwarancyjnego. Pomoc w ramach ISPA może być również przyznawana na ekspertyzy oraz działania informacyjne. Zgodnie z zasadą subsydiarności dofinansowanie z funduszu pokrywa do 75% udziału wszystkich środków publicznych. W związku z tym konieczne jest współfinansowanie ze strony podmiotów krajowych (fundusze ekologiczne, budżety lokalne, budżet państwa, środki własne inwestora). Na 2000–06 budżet programu ISPA wyniósł 1,04 mld euro rocznie, z tego wielkość wsparcia dla Polski wynosi około 312– 384 mln euro rocznie.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

J

Jednolity Akt Europejski
Jednolity Rynek Europejski

Jednolity Akt Europejski
dokument przyjęty w grudniu 1985 przez Radę Europejską po intensywnych pracach trwających od 1984. Wszedł on w życie 1 lipca 1987, wprowadzając nowe zasady funkcjonowania Wspólnoty Europejskiej. Wyznaczono w nim do dnia 1 stycznia 1993 termin ostatecznego utworzenia w pełni Jednolitego Rynku Europejskiego. W celu ułatwienia jego realizacji naniesiono kilka poprawek do traktatów Wspólnot. Należała do nich m.in. zmiana procedury podejmowania decyzji przez Radę Ministrów: w miejsce jednomyślności – większość głosów z wyjątkiem kwestii skarbowych i przepływu osób. Stworzono także prawnomiędzynarodowe podstawy pod funkcjonowanie Rady Europejskiej, poszerzono uprawnienia Parlamentu Europejskiego, stosując w odniesieniu do niego zmienioną procedurę stanowienia prawa – tzw. procedurę współpracy. Pełne prawo współdecydowania Parlament otrzymał w kwestii przystępowania do Wspólnoty nowych członków, zawierania układów stowarzyszeniowych. Wzmocniono także wykonawcze uprawnienia Komisji. Usprawnieniu pracy służyło również wprowadzenie Sądu Pierwszej Instancji, odciążającego Trybunał Sprawiedliwości w zakresie sporów pracowniczych oraz spraw wnoszonych przez osoby prawne lub fizyczne. Modyfikacji uległ więc proces decyzyjny we Wspólnocie. Istotną zasadą wprowadzoną przez JAE stała się subsydiarność, gwarantująca decentralizację władzy. Zainicjowano też współpracę w zakresie polityki zagranicznej. Ustalenia JAE przygotowywały grunt pod traktat z Maastricht.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Jednolity Rynek Europejski
(ang. Single European Market) – zintegrowany rynek, którego granice wyznaczają granice zewnętrzne Unii Europejskiej (tzw. rynek wewnętrzny UE). Program jego utworzenia zawarty był w Białej księdze z 1985. Podstawową przesłanką stworzenia JRE było umożliwienie swobodnego przepływu dóbr, kapitału, usług i siły roboczej wewnątrz krajów Unii Europejskiej.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

K

Karta praw podstawowych Unii Europejskiej
Komisja Europejska
Komitet Delorsa
Komitet Ekonomiczno-Społeczny
Komitet Regionów
Komitet Stałych Przedstawicieli
Konstytucja Unii Europejskiej
Konwencje z Schengen
Kryteria konwergencji

Karta praw podstawowych Unii Europejskiej
została uroczyście proklamowana 7 grudnia 2000 na szczycie w Nicei. Przygotowanie projektu powierzono specjalnie do tego celu powołanemu konwentowi, który składał się z piętnastu przedstawicieli głów państw i szefów rządów państw członkowskich Unii Europejskiej, przedstawiciela przewodniczącego Komisji Europejskiej, szesnastu deputowanych do Parlamentu Europejskiego, trzydziestu członków parlamentów krajowych (po dwóch z każdego państwa). Przewodnictwo konwentu objął były prezydent Niemiec Roman Herzog. Jako obserwatorzy w pracach brali również udział dwaj sędziowie Trybunału Sprawiedliwości oraz dwaj przedstawiciele Rady Europy. Składa się z preambuły oraz pięćdziesięciu czterech artykułów, ujętych w siedem rozdziałów: Godność (nienaruszalność godności ludzkiej, prawo do życia, prawo do integralności osoby ludzkiej, zakaz tortur, zakaz niewolnictwa); Wolności (prawo do wolności i bezpieczeństwa, poszanowanie życia prywatnego, ochrona danych osobowych, wolność myśli, sumienia, wyznania, wolność wypowiedzi i informacji, wolność zgromadzeń, wolność nauki, wolność prowadzenia działalności gospodarczej, prawo do własności, prawo do azylu); Równość (równość wobec prawa, równość kobiety i mężczyzny, prawa dziecka, prawa osób starszych, osób niepełnosprawnych); Solidarność (prawa pracowników do informacji i konsultacji, dostęp do służb zatrudnienia, ochrona w razie nieuzasadnionego zwolnienia, zabezpieczenie społeczne, ochrona zdrowia, ochrona środowiska, ochrona konsumentów); Prawa obywateli (prawa wyborcze, prawo do dobrego zarządzania, prawo dostępu do dokumentów, prawo petycji do Parlamentu Europejskiego i skargi do Rzecznika Praw Obywatelskich, prawo do swobodnego przemieszczania się i pobytu, ochrona dyplomatyczna i konsularna); Wymiar sprawiedliwości (prawo do skutecznego środka prawnego i rzetelnego procesu, domniemanie niewinności i prawo do obrony, zasada proporcjonalności czynów zabronionych i kar, zasada ne bis in idem); Postanowienia ogólne (zakres jej stosowania, stopień ochrony, ograniczenia praw, zakaz nadużycia praw). K. obejmuje szerszy zakres praw niż dotychczasowe, sformułowane w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości. Jej twórcy starali się uwzględnić wymogi współczesności, zwłaszcza osiągnięcia naukowe i techniczne. Znalazł się więc w niej m.in. zakaz klonowania istot ludzkich czy handlu organami ludzkimi. Nie jest to akt prawa wspólnotowego czy – szerzej – prawa Unii Europejskiej. Jest jedynie deklaracją polityczną, a jej postanowienia nie mają charakteru prawnie wiążącego.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Komisja Europejska
do chwili traktatu o Unii Europejskiej pod nazwą Komisja Wspólnot Europejskich. Jeden z najważniejszych elementów wspólnotowego systemu instytucjonalnego. Od połączenia w 1967 ciał wykonawczych trzech Wspólnot była organem Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali, Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej. Od 1995 liczy dwudziestu członków (po dwóch z Francji, Niemiec, Wielkiej Brytanii, Włoch i Hiszpanii, po jednym z pozostałych krajów), mianowanych na pięć lat. Są oni niezależni od krajów rodzimych, stanowiąc aparat Unii Europejskiej. W strukturze Komisji mieści się m.in. Sekretariat Generalny, komórka badawcza, biuro prawne, biuro rzecznika prasowego, urząd statystyczny oraz szereg dyrekcji generalnych wyspecjalizowanych w szczegółowych politykach UE. Dysponuje ona własną administracją, autonomią finansową i w koncepcjach federalistycznych stanowi zalÄżek europejskiego rządu. W realizacji przyznanych jej uprawnień ma dużą samodzielność. Reprezentuje wspólnotowe interesy jako „strażniczka traktatów” i nie musi uznawać instrukcji jakiegokolwiek państwa członkowskiego. Ma pełnię inicjatywy legislacyjnej, jest wykonawcą ustaw wspólnotowych, decyduje w sprawach określonych przez traktaty. Jej rozwiązanie może nastąpić, jeśli Parlament Europejski, przed którym odpowiada, przegłosuje taką decyzję kwalifikowaną większością głosów. Duże znaczenie dla jej praktycznej roli ma także osobowość przewodniczącego. I tak np. Walter Hallstein (1958–68) ukształtował w dużej mierze jej ponadnarodowy charakter, Jacques Delors (1985–94) przyczynił się do zintensyfikowania prac nad tworzeniem Unii Europejskiej i jej rozszerzaniem na kolejne kraje. Obecnie na czele KE stoi Jose Manuel Barroso. Jej modyfikacja została zaplanowana w traktacie z Nicei.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Komitet Delorsa
(Komisja ds. Badań nad Unią Gospodarczą i Walutową) – grupa pod przewodnictwem J. Delorsa, przewodniczącego Komisji Europejskiej, skupiająca gubernatorów banków centralnych krajów członkowskich oraz niezależnych ekspertów, powołana do życia w 1988 w celu wzmocnienia współpracy walutowej między państwami. Zob. też raport Komitetu Delorsa.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Komitet Ekonomiczno-Społeczny
– instytucja doradcza, zapewniająca reprezentację różnym grupom społecznym i gospodarczym (rolnikom, producentom, rzemieślnikom) we Wspólnocie Europejskiej. Członków wyznacza Rada Unii Europejskiej na cztery lata, jest ich 222 i ich liczba jest zależna od wielkości krajów. Pracuje w sekcjach specjalizujących się w poszczególnych sferach życia społeczno-gospodarczych. Opinie KES nie wiążą organów Wspólnoty Europejskiej, mają charakter doradczy, ale Komisja i Rada UE są zobowiązane konsultować się z nim w niektórych dziedzinach, jak swobody przemieszczania i osiedlania, liberalizacji przepływów usług, kapitału.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Komitet Regionów
(ang. Committee of the Regions, CR) – instytucja Wspólnoty Europejskiej powołana do życia na mocy Traktatu o Unii Europejskiej. Rozpoczął swą działalność w 1994. Stanowi reprezentację ponad dwustu regionów europejskich i zasiada w nim 222 przedstawicieli tychże regionów i samorządów lokalnych. Jako organ doradczy opiniuje decyzje Rady oraz Komisji Europejskiej dotyczące polityki regionalnej oraz konkretnych regionów, współpracuje z Funduszami Strukturalnymi, m.in. Europejskim Funduszem Socjalnym, Funduszem Kohezyjnym. Jego rola może wzrastać w miarę wzrostu znaczenia regionów.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Komitet Stałych Przedstawicieli
(franc. Comité des Représentants Permanents, COREPER) – instytucja pomocnicza Rady Unii Europejskiej z siedzibą w Brukseli. Działa od 1958, w jego skład wchodzą stali przedstawiciele państw członkowskich w randze ambasadorów. Stanowi łącznik między administracją państwową a Wspólnotową, przygotowując wstępne uzgodnienie stanowisk wobec propozycji Komisji Europejskiej dotyczących wszystkich dziedzin z wyjątkiem Wspólnej Polityki Rolnej i monetarnej, powierzonej komitetom ad hoc. Pierwszym etapem takiej debaty jest oddanie propozycji pod obrady grup roboczych (ok. dwustu pięćdziesięciu), analizujących szczegóły formalne, techniczne i uzgadniających wspólne stanowisko. W przypadku braku uzgodnień, zadania tego podejmują się stali przedstawiciele. COREPER w ten sposób odciąża Radę Unii, włączającą się w proces uzgadniania propozycji, gdy jej kontrowersyjność lub ranga jest wyjątkowo poważna.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Konstytucja Unii Europejskiej
dokument będący przez 16 miesięcy przedmiotem obrad Konwentu UE, który odbył swoje ostatnie posiedzenia plenarne w lipcu 2003, dyskutując nad 3. częścią tzw. Traktatu Konstytucyjnego. Pierwsze 2 rozdziały zostały przekazane państwom członkowskim na szczycie Unii Europejskiej w Salonikach, 20 czerwca 2003; całość 18 lipca przewodniczący Giscard d’Estaing przekazał Prezydencji włoskiej. W połowie października rozpoczęła nad nim pracę konferencja międzyrządowa, która do maja 2004 powinna była zakończyć pracę przyjmując projekt Traktatu Konstytucyjnego. Projekt zaproponowany przez Konwent zawiera 4 części, poprzedzane preambułą, w której stwierdza się, że Europa czerpie inspirację z: „dziedzictwa kulturalnego, religijnego i humanistycznego, wartości wciąż obecnych w ich dorobku”; podkreśla się też dumę z narodowej przeszłości, ale i wolę przezwyciężania podziałów oraz zjednoczenia. Część uczestników obrad, w tym Polska uważała, iż w preambule powinno się znaleźć dziedzictwo chrześcijańskie Europy, co jednak budziło kontrowersje ze względu na potrzebę uwzględnienia praw obywateli UE, wyznawców innych religii. Część pierwsza K.U.E. definiuje Unię Europejską, jej wspólne wartości i cele, które będzie realizować, zapisy o kompetencjach Unii i państw członkowskich oraz o unijnych instytucjach. Wspólne wartości to ludzka godność, wolność, demokracja, równość, rządy prawa, prawa człowieka, pluralizm, tolerancja, sprawiedliwość, solidarność. Część drugą stanowi Karta Praw Podstawowych. Obywatele UE uzyskują także prawo inicjatywy ustawodawczej (co najmniej milion osób ze znaczącej liczby krajów). Trzecia część Traktatu dotyczy poszczególnych polityk Unii, zaś część czwarta – Postanowień ogólnych i końcowych (m.in. sposobu ratyfikacji Traktatu Konstytucyjnego). Najwięcej kontrowersji budziła część 3., m.in. zapisy dot.: problemów podejmowania decyzji w drodze głosowania większością kwalifikowaną w niektórych kwestiach społecznych, w dziedzinie wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa, w sprawach związanych z imigracją oraz z podatkami. Postanowienia związane z instytucjami UE są następujące: liczba deputowanych do Parlamentu Europejskiego nie może przekroczyć 732. Reprezentacja państw członkowskich będzie miała charakter „degresywnie proporcjonalny”, z minimalną liczbą 4 przedstawicieli na każde państwo. Oznacza to, że miejsca w PE powyżej tego minimum dzielone będą wg wielkości państwa członkowskiego. Przewodniczący PE wybierany będzie na okres 5 lat. Rada Europejska zbierać się będzie raz na kwartał, a zadaniem jej będzie ustalanie priorytetów polityki UE i wytyczanie strategicznych kierunków rozwoju Unii. W skład Rady Europejskiej wejdą: głowy państw lub szefowie rządów krajów członkowskich, przewodniczący Rady Europejskiej i przewodniczący Komisji Europejskiej, minister spraw zagranicznych UE. Jeśli Konstytucja nie stanowi inaczej, Rada Europejska podejmować będzie decyzje w drodze konsensusu, a nie jednomyślności. Nowe stanowisko to Minister Spraw Zagranicznych, który będzie odpowiedzialny za wspólną politykę zagraniczną i bezpieczeństwa Unii. Będzie on członkiem Komisji Europejskiej (jednym z jej wiceprzewodniczących), wybierać go będzie Rada Europejska (kwalifikowaną większością głosów) za zgodą Przewodniczącego Komisji Europejskiej. Nastąpić ma też zmodyfikowanie roli Przewodniczącego Rady Europejskiej. Rada Europejska będzie go wybierać w drodze głosowania większością kwalifikowaną na okres 2,5 roku. Przewodniczący może pełnić swój urząd przez maksimum dwie kadencje (tj. 5 lat). Jego zadaniem będzie pilnowanie postępów prac Rady Europejskiej, a w oparciu o ustalenia Rady ds. Ogólnych – zapewnienie ciągłości politycznej, spójności prac i konsensusu osiąganego przez Radę Europejską. Przewodniczący Rady Europejskiej będzie ściśle współpracował z Przewodniczącym Komisji Europejskiej. Po każdym posiedzeniu Rady Europejskiej Przewodniczący przedstawiał będzie raport Parlamentowi Europejskiemu. Rada UE, (Rada Ministrów) wspólnie z Parlamentem Europejskim przyjmować będzie akty legislacyjne UE i pełnić funkcje koordynacyjne. Przedstawiciele państw członkowskich we wszystkich formacjach Rady muszą mieć status ministra. Decyzje Rada Ministrów podejmować będzie w drodze większości kwalifikowanej. Od 2009 proponuje się wprowadzenie „podwójnej większości”, tj. decyzja uznana będzie za przyjętą, jeśli poprze ją przynajmniej połowa państw członkowskich, reprezentująca 60% populacji Unii. Poszczególnym sekcjom Rady Ministrów, poza Radą ds. Zagranicznych, przewodniczyć będą przedstawiciele państw członkowskich na zasadzie rotacji, przez okres nie krótszy niż rok. Zasady rotacji ustali Rada Europejska, mając na uwadze zróżnicowanie państw członkowskich, równowagę geograficzną i polityczną. Komisja Europejska od 2009 ma się składać z Przewodniczącego, Ministra Spraw Zagranicznych (wiceprzewodniczącego) i 13 komisarzy z prawem głosu, wybieranych spośród państw członkowskich. Będą oni pełnić swoją funkcję na zasadzie „równej rotacji” (jej zasady ustali Rada Europejska). Przewodniczący Komisji mianował będzie resztę komisarzy spośród pozostałych państw, którzy pozbawieni będą prawa głosu. Do 2009 każde państwo członkowskie będzie reprezentowane w Komisji przez jednego komisarza. Jeśli w Konstytucji nie postanowi się inaczej, tylko Komisja Europejska będzie miała prawo przedstawiania projektów aktów legislacyjnych.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Konwencje z Schengen
dwie konwencje podpisane w Schengen – pierwsza o charakterze ramowym, druga o charakterze wykonawczym: konwencja z 14 czerwca 1985 między rządami państw Unii Gospodarczej Beneluksu, Republiki Federalnej Niemiec i Republiki Francuskiej w sprawie stopniowego znoszenia kontroli na wspólnych granicach; konwencja z 19 czerwca 1990 między Królestwem Belgii, Republiką Federalną Niemiec, Republiką Francuską, Wielkim Księstwem Luksemburga i Królestwem Holandii w sprawie wykonania konwencji z 1985 o stopniowym znoszeniu kontroli na wspólnych granicach. Do konwencji tych stopniowo przystępowały kolejne państwa, tworząc tzw. Grupę Schengen: Włochy (27 listopada 1990), Hiszpania i Portugalia (25 czerwca 1991), Grecja (6 listopada 1992), Austria (28 kwietnia 1995) oraz Dania, Finlandia i Szwecja (19 grudnia 1996). Konwencje weszły w życie ostatecznie 26 marca 1995 na skutek opóźnień w pracach nad Systemem Informacyjnym Schengen. Obie konwencje miały na celu zniesienie kontroli na granicach wewnętrznych państw-stron oraz rozszerzenie kontroli na ich granicach zewnętrznych, jak również harmonizację środków w dziedzinie polityk wizowej i azylowej oraz współpracy policyjnej i sądowej.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Kryteria konwergencji
ujęte w protokole Traktatu o Unii Europejskiej warunki, od których spełnienia uzależniony jest udział państw członkowskich w EMU. Dotyczą one: 1. stabilności cen – średnia stopa inflacji nie powinna być wyższa o więcej niż 1,5 pkt % od poziomu ustalonego w trzech najlepszych pod tym względem krajów; 2. deficytu budżetowego – udział deficytu w PKB nie powinien stanowić więcej niż 3%; 3. długu publicznego – udział zadłużenia w PKB nie powinien przekraczać 60%; 4. stóp procentowych – poziom stóp procentowych nie powinien być wyższy o więcej niż 2 pkt % od średniego poziomu ustalonego dla trzech państw o najniższym poziomie inflacji; 5. udziału w ERM – respektowanie ustalonych wahań kursów w ciągu ostatnich dwóch lat. W 1998, w oparciu o dane za 1997, do strefy euro zakwalifikowano: Austrię, Belgię, Finlandię, Francję, Hiszpanię, Holandię, Irlandię, Luksemburg, Niemcy, Portugalię oraz Włochy; Grecja wypełniła k.k. w 1999 i na mocy decyzji Rady Unii Europejskiej od 1 stycznia 2001 należy do strefy euro; k.k. nie wypełniła Szwecja, natomiast Dania i Wielka Brytania dobrowolnie zrezygnowały z uczestnictwa w trzecim etapie EMU. W 2008 r. do strefy euro przystąpiły: Cypr, Malta i Słowenia. Z początkiem 2009 r. przystąpi również Słowacja.

L

LEADER +

LEADER +
jedna z inicjatyw wspólnotowych będąca kontynuacją programu LEADER II z 1994–99 promująca wdrażanie nowoczesnych strategii rozwoju terenów wiejskich. W 2000–06 na realizację tego programu przeznaczono kwotę 2020 mln euro, w całości pochodzącą z Sekcji Orientacji Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej. W ramach tego programu finansowane są trzy cele: wspomaganie nowoczesnych strategii rozwoju terenów wiejskich; wsparcie międzyregionalnych i międzynarodowych projektów współpracy; tworzenie sieci obszarów wiejskich UE zarówno objętych pomocą L.+, jak i niekorzystających z tej pomocy. Do finansowania w ramach programu L.+ dopuszczone są obszary wiejskie z całego obszaru Unii Europejskiej. Jednak dwa pierwsze cele skierowane są do ograniczonej liczby obszarów, na których działają tzw. lokalne grupy działania, czyli związki jednostek publicznych i prywatnych, wspólnie podejmujących działania związane z rozwojem obszarów wiejskich.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

M

Monnet Jean

Monnet Jean
(1888–1979) – francuski polityk i dyplomata, ekonomista i finansista. Po II wojnie światowej zaangażował się aktywnie na rzecz idei zjednoczonej Europy. Był autorem planu zwanego planem Schumana, otwierającego możliwość współpracy francusko-niemieckiej w zakresie węgla i stali w ramach europejskich organizacji, Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali. W 1955 założył Komitet Akcji na rzecz Stanów Zjednoczonych Europy, który podejmował działania służące integracji gospodarczej „Szóstki” państw-członków EWWiS. Jego poczynania przyczyniły się w 1957 do powstania Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej oraz Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej. M. do chwili swej śmierci angażował się konsekwentnie na rzecz idei zjednoczonej Europy, pozostając do 1975 przewodniczącym utworzonego przez siebie Komitetu.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

N

Negocjacje akcesyjne
NUTS

Negocjacje akcesyjne
jeden z elementów procesu akcesji prowadzący do rozszerzenia Unii Europejskiej o państwa kandydujące z Europy Środkowo-Wschodniej. Przedmiotem n. nie jest dorobek prawny Wspólnot Europejskich, ponieważ wcześniej czy później państwa kandydujące będą musiały go wdrożyć do wewnętrznego porządku prawnego. W rzeczywistości n. podlega więc tempo jego harmonizacji z prawem krajowym, czyli możliwość wprowadzenia okresów przejściowych oraz długość ich trwania.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

NUTS
(ang. The Nomenclature of Territorial Units for Statistics) – nomenklatura terytorialnych jednostek statystycznych, wykorzystywana m.in. przy prowadzeniu regionalnej sprawozdawczości statystycznej oraz przy określaniu obszarów wsparcia ze środków Wspólnoty. Stanowi ujednolicony podział terytorialny krajów Unii Europejskiej o charakterze hierarchicznym. System ten składa się z trzech poziomów regionalnych NUTS 1–3. W zależności od państwa NUTS 1 – najczęściej określa różne rodzaje regionów, landów, NUTS 2 – określa prowincje, grupy hrabstw, wspólnoty autonomiczne, NUTS 3 – określa powiaty, hrabstwa, departamenty. Poziomy lokalne stanowią NUTS 4 i 5. Obecnie zgodnie z założeniami tego systemu UE została podzielona na 78 jednostek NUTS 1, 211 jednostki NUTS 2 oraz 1093 jednostki NUTS 3.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

O

Ojcowie Europy
Ombudsman UE
Opt out

Ojcowie Europy
nazwa obejmująca twórców idei integracji europejskiej po II wojnie światowej oraz pierwszych struktur Wspólnoty Europejskiej. Należą do nich inicjatorzy Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali J. Monnet i R. Schuman. Przywódcy – premierzy i ministrowie ówczesnej Europy zaangażowani w realizację idei europejskich, jak A. de Gasperi, P.H. Spaak, K. Adenauer, W. Churchill, jednocześnie będący w Ruchu Europejskim. Spośród najbardziej znanych Polaków – J. Retinger.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Ombudsman UE
Rzecznik Praw Obywatelskich Unii Europejskiej
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Opt out
zwolnienie przyznawane państwu członkowskiemu Unii Europejskiej, które nie chce przyłączyć się do pozostałych państw członkowskich w poszczególnych obszarach współpracy, np. Wielka Brytania i Irlandia nie przystąpiły do układu z Schengen, wykorzystując klauzulę o.o.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

P

Pakiet Delors I
Pakiet Delors II
Pakt Bezpieczeństwa i Stabilizacji w Europie
Parlament Europejski
partie polityczne w Unii Europejskiej
PHARE
Piąty Program Ramowy Badań, Rozwoju Technicznego i Prezentacji Unii Europejskiej
Płatnicy netto
Polityka badawczo-rozwojowa
Polityka regionalna
Polityka społeczna
Polityka strukturalna
Prawo wspólnotowe
Programy ramowe Unii Europejskiej

Pakiet Delors I
plan finansowy zaproponowany przez J. Delorsa na 1988– 92 obejmujący podstawowe kierunki działań zmierzające do zreformowania budżetu Wspólnoty. W odniesieniu do zasobów własnych określono pułap tych środków na poziomie 1,15% PNB wytwarzanego w tym czasie przez członków Wspólnoty Europejskiej. Wzmocniono dyscyplinę budżetową i wprowadzono I Porozumienie Międzyinstytucjonalne, które jednoznacznie zobowiązywało Komisję, Radę i Parlament do ścisłego przestrzegania dyscypliny budżetowej oraz określało precyzyjnie rolę poszczególnych organów w procesie przygotowania budżetu.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Pakiet Delors II
plan finansowy zaproponowany przez J. Delorsa na 1993– 99 obejmujący podstawowe kierunki działań zmierzające do dalszego reformowania budżetu Wspólnoty Europejskiej. Strategia ta była kontynuacją wcześniejszych prób reformowania budżetu w ramach Pakiet Delors I. W odniesieniu do zasobów własnych przewidziano stopniowe zwiększanie pułapu tych środków z poziomu 1,20 PNB (w 1992) do poziomu 1,27% PNB (w 1999) wytwarzanego w przez kraje członkowskie Wspólnoty. Ponadto założono, iż stawka podatku VAT zostanie obniżona do 1% (do 1999). W planie tym został utrzymany limit wydatków rolnych na poziomie 74% wzrostu PNB Wspólnoty. Zwiększono natomiast wydatki zorientowane na pogłębienie spójności ekonomicznej i społecznej, w efekcie czego został wyodrębniony Fundusz Spójności. Jednocześnie zwiększyły się wydatki odnoszące się do polityki wewnętrznej (+30%), w tym zwłaszcza przeznaczono większe środki w sektorze B + R oraz tworzenie sieci transeuropejskich. Wydatki na działania zewnętrzne wzrosły o 40%.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Pakt Bezpieczeństwa i Stabilizacji w Europie
(tzw. pakt Balladura) – zaproponowany przez francuskiego premiera Edouarda Balladura rządowi 9 czerwca 1993. Projekt postulował zwołanie konferencji paneuropejskiej z udziałem Stanów Zjednoczonych i Kanady poświęconej omówieniu problemów mniejszości narodowych i granic oraz warunkom bezpieczeństwa europejskiego. Idea ta została zaakceptowana przez Radę Europejską 22 czerwca 1993, w Kopenhadze jako inicjatywa Wspólnoty Europejskiej. W konferencji, zwołanej do Paryża 26–27 maja 1994 wzięło udział pięćdziesiąt siedem państw. Dziewięć krajów Europy Środkowo-Wschodniej: Czechy, Słowacja, Węgry, Rumunia, Bułgaria, Łotwa, Estonia i Polska zobowiązały się zawrzeć pakt stabilizacji, pozwalający im uregulować sporne kwestie graniczne i mniejszościowe. Jedynym konkretnym rezultatem było jednak tylko porozumienie słowacko-węgierskie.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Parlament Europejski
organ Unii Europejskiej reprezentujący społeczeństwa krajów wchodzących w jej skład. Jego ranga i zakres odpowiedzialności powiększa się stale. Pierwotnie składał się z przedstawicieli poszczególnych państw, wysuniętych przez ich rodzime parlamenty według ustalonej przez nie procedury. Już w traktacie rzymskim zakładano, iż docelowo będzie on wybierany w wyborach powszechnych. Pierwsze wybory bezpośrednie odbyły się w 1979, od tego czasu co pięć lat jest wybierany nowy skład (obecnie 626 deputowanych). Zasadą obowiązującą jest zróżnicowanie liczby mandatów w zależności od wielkości kraju. PE obraduje na sesjach plenarnych (na ogół dwanaście razy w roku) w Strasburgu oraz w ramach komisji, których siedzibą jest Bruksela. Sekretariat i administracja urzędują w Luksemburgu. Struktura opiera się na europejskich ugrupowaniach politycznych, a nie grupach krajowych, co ma być wyrazem zintegrowania wspólnoty (w kadencji 1999–2004 siedem grup). Funkcje PE pozostają wciąż ograniczone. Kontroluje prace Komisji Europejskiej, dysponując możliwością jej odwołania. Może ustanawiać tymczasowe komitety dochodzeniowe badające ewentualne wykroczenia w stosowaniu prawa wspólnotowego. Wybiera też rzecznika praw obywatelskich. Kolejnej reformy PE dokonał traktat z Nicei, te zmienione zasady zaczną obowiązywać po jego ratyfikacji i poszerzeniu UE.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Partie polityczne w Unii Europejskiej
poza partiami istniejącymi w każdym państwie członkowskim Unii Europejskiej działają na terenie Europy ugrupowania polityczne, będące zbiorem bliskich sobie ideowo partii krajowych. Ich konsolidacji sprzyja fakt, że w ramach Parlamentu Europejskiego wybrani przedstawiciele nie zasiadają w grupach narodowych, a właśnie politycznych. W kadencji trwającej od 1999 do 2004 największą liczbą członków zasiadających w Parlamencie legitymowała się Europejska Partia Ludowa (chadecja) z 233 przedstawicielami. Druga w kolejności była Partia Europejskich Socjalistów (175), trzecia Europejska Partia Liberałów, Demokratów i Reformistów (54). Istnieją też bardziej rozproszone grupy Zielonych i Demokratycznej Lewicy, które w Parlamencie uzyskały razem dziewięćdziesiąt pięć głosów. Partie prawicy narodowej tworzą frakcję pod nazwą Unia dla Europy Grup Narodowych (dwudziestu dwu deputowanych).
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

PHARE
(Poland and Hungary Assistance for Restructuring their Economies) – program pomocy dla krajów Europy Środkowej i Wschodniej realizowany przez Unię Europejską. Początkowo w 1989 obejmował tylko Polskę i Węgry (stąd nazwa), obecnie jedenaście państw. Jego celem jest wspieranie krajów w transformacji ekonomicznej, czyli przejścia od gospodarki centralnie planowanej do rynkowej oraz pomoc w spełnieniu warunków stawianych przyszłym członkom Unii Europejskiej. PHARE udostępnia środki inwestycyjne, finansując ekspertyzy, analizy wykonalności, przyznając dotacje, udostępniając kredyty oraz finansując bezpośrednio projekty w zakresie infrastruktury. Ponadto udziela pomocy polegającej na transferze know-how przez doradztwo przy ustalaniu polityki gospodarczej, udostępnianiu konsultantów, organizację szkoleń, uczestnictwo w przygotowywaniu nowych rozwiązań prawnych, powoływanie do życia nowych instytucji oraz restrukturyzację istniejących. Polska w ramach PHARE otrzymała w latach 1995–99 ponad 1 mld ECU na realizację programów uznanych przez polski rząd za priorytetowe. Otrzymane środki będą przeznaczone głównie na rolnictwo, rozwój sektora prywatnego, infrastrukturę, ochronę środowiska, oświatę, opiekę zdrowotną, szkolenia i badania naukowe, rozwój ochrony socjalnej i zatrudnienia. Warunkiem otrzymania pomocy z PHARE jest zaangażowanie się na rzecz demokracji i postępu w przechodzeniu do gospodarki rynkowej. Przy spełnieniu tych warunków kraje same decydują o dziedzinach, na jakie należy przeznaczyć przyznane środki, jednak muszą być one zaakceptowane przez decydentów przyznających pomoc z PHARE.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Piąty Program Ramowy Badań, Rozwoju Technicznego i Prezentacji Unii Europejskiej
5 PR (ang. Fifth Framework Programme, FP5) – największy europejski program naukowy realizowany w 1998–2002, którego celem było podniesienie konkurencyjności przedsiębiorstw państw Unii i państw stowarzyszonych, poprawa warunków życia przez rozwój rynku pracy i wzrost zatrudnienia oraz umocnienie związków nauki z przemysłem. W programie istotne znaczenie przywiązuje się do podniesienia europejskiego poziomu know-how i innowacji technologicznych. 5 PR składa się z dwóch komponentów – Piątego Ramowego Programu Badań, Rozwoju Technicznego i Prezentacji Unii Europejskiej, w ramach którego wyróżnia się cztery programy tematyczne („Jakość życia i zarządzanie żywymi zasobami”, „Przyjazne środowisko informacyjne”, „Konkurencyjny i zrównoważony wzrost”, „Energia, środowisko i zrównoważony rozwój”) i trzy programy horyzontalne („Pogłębianie międzynarodowych wspólnotowych badań naukowych”, „Promocja innowacji oraz udział w nich małych i średnich przedsiębiorstw”, „Zwiększenie ludzkiego potencjału badawczego”) oraz Euratomu (energia nuklearna) – Polska nie była członkiem tego ostatniego programu. W ramach 5 PR polscy naukowcy brali udział w projektach badań i rozwoju technologicznego na identycznych zasadach jak zespoły z państw członkowskich UE. Podstawą prawną uczestnictwa Polski w 5 PR była decyzja Rady Stowarzyszenia między UE a naszym krajem z 22 grudnia 1998. Dotychczas programy ramowe realizowane były: 1984–87 (pierwszy), 1987–91 (drugi), 1991–94 (trzeci), 1994–98 (czwarty). Zob. też Szósty Program Ramowy UE, programy ramowe Unii Europejskiej.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Płatnicy netto
kraje członkowskie Unii Europejskiej, których wpłaty do budżetu ogólnego są większe od świadczeń z niego otrzymywanych. Największymi płatnikami netto są największe i najbardziej zamożne państwa UE (Niemcy, Francja, Wielka Brytania, Włochy).
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Polityka badawczo-rozwojowa UE
polityka zapoczątkowana przez Jednolity Akt Europejski, której celem jest wzmacnianie podstaw naukowo-technicznych przemysłu Wspólnoty Europejskiej oraz sprzyjanie rozwojowi jego konkurencyjności na poziomie międzynarodowym, a także wspomaganie wszelkiej działalności badawczej uznanej za konieczną na podstawie postanowień TWE. Dla zapewnienia realizacji tak zdefiniowanego celu Wspólnota na całym swoim obszarze wspomaga przedsiębiorstwa, w tym także małe i średnie, ośrodki badawcze i uczelnie w prowadzonych badaniach i rozwijaniu techniki na najwyższym poziomie. Działania Wspólnoty w prowadzeniu tej polityki mają charakter jedynie uzupełniający wobec działalności państw członkowskich, co oznacza, że to właśnie na nich spoczywa główny ciężar realizacji polityki. Jednocześnie TWE przewiduje, że polityki krajowe oraz polityka prowadzona na szczeblu Wspólnoty będą ze sobą spójne i skoordynowane. Do instrumentów i mechanizmów realizacji tej polityki należy: 1. realizowanie programów badań, programów doświadczalnych oraz programów rozwoju technicznego przez wspieranie współpracy między przedsiębiorstwami, ośrodkami badawczymi i uczelniami wyższymi; 2. wspieranie współpracy z krajami trzecimi i organizacjami międzynarodowymi w dziedzinach, w jakich prowadzone są badania, rozwój techniczny i doświadczenia; 3. rozpowszechnianie wyników badań, doświadczeń i rozwoju technicznego; 4. stymulowanie kształcenia i zwiększanie mobilności naukowców we Wspólnocie.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Polityka regionalna UE
zestaw wybranych celów oraz narzędzi ich realizacji w odniesieniu do regionów. Podejmuje działania zmierzające do rozwoju społeczno-ekonomicznego, likwidacji lub znacznego ograniczania skutków negatywnych zjawisk społecznych i gospodarczych, a także dąży do niwelowania skrajnych różnic w rozwoju poszczególnych regionów. Na obszarze Wspólnoty szczególnie intensywnie prowadzone są działania p.r. w Grecji, Hiszpanii, Portugalii, południowych Włoch, Sardynii, Irlandii oraz na wschodnich terenach Niemiec. P.r. realizuje swoje cele, uwzględniając zasady: pomocniczości, dodawalności, partnerstwa, koncentracji środków i programowania. Zob. też zasady polityki regionalnej.

Polityka społeczna UE
ogół działań i instrumentów podejmowanych w ramach Wspólnoty, dotyczących w szczególności zatrudnienia i ubezpieczeń społecznych, zabezpieczenia społecznego (pomoc socjalna), równouprawnienia pracujących kobiet i mężczyzn, poprawy zdrowia i bezpieczeństwa pracowników, kształcenia zawodowego i dokształcania młodzieży, prawa zrzeszania się oraz zawierania umów zbiorowych między pracodawcami i pracownikami. P.s. jest ściśle związana ze swobodą przepływu osób w ramach Wspólnoty, w związku z czym do jej głównych zasad należy: 1. sumowanie uprawnień socjalnych przyznanych pracownikom, osobom samozatrudniającym się i ich rodzinom przez poszczególne państwa członkowskie; 2. prawo do wypłaty świadczeń osobom przebywającym na terytorium jakiegokolwiek państwa członkowskiego. Model wspólnej p.s. zaczął kształtować się dopiero w połowie lat 80., kiedy to zrodziła się koncepcja „europejskiej przestrzeni społecznej”, zakładająca wprowadzenie jednolitych zasad i standardów w tym zakresie; wcześniej każde z państw członkowskich prowadziło p.s. w oparciu o własny narodowy model p.s.P.s. Wspólnoty może być rozpatrywana w dwóch wymiarach: 1. regulacyjnym, który obejmuje dyrektywy, rozporządzenia i wytyczne, określające minimalny poziom wymagań w zakresie prawa pracy i praw socjalnych, ujednolicając w ten sposób obowiązujące standardy prawne; 2. redystrybucyjnym, który obejmuje działanie Funduszy Strukturalnych Unii, w tym zwłaszcza Europejskiego Funduszu Socjalnego.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Polityka strukturalna UE
jeden z obszarów wspólnej polityki rolnej ukierunkowany na wspieranie produktywności i modernizację rolnictwa, a także m.in. podnoszenie kwalifikacji zawodowych ludności wiejskiej, tworzenie dla niej miejsc pracy poza rolnictwem, promowanie ochrony środowiska w produkcji rolnej.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Prawo wspólnotowe
rozumie się pod nim prawo Wspólnoty Europejskiej. Jego pierwotnymi źródłami są traktaty tworzące Wspólnoty oraz modyfikujące w sposób zasadniczy ich funkcjonowanie. A zatem: Traktat (8 kwietnia 1951, Paryż) o utworzeniu Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali, traktaty rzymskie (25 marca 1957) o utworzeniu Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej, Traktat o fuzji organów (1965), Jednolity Akt Europejski (1986), Traktat o Unii Europejskiej (1992), traktat z Amsterdamu (1997), traktat z Nicei (2000) oraz umowy o przystąpieniu do pierwotnej „szóstki” kolejnych krajów. Prawo to uzupełniają akty wydawane przez instytucje WE, w formie wiążących rozporządzeń, dyrektyw decyzji, oraz nie mających takiego charakteru – zaleceń i opinii. Poza tym wchodzą w ten zakres także umowy podpisywane z państwami trzecimi (np. Układy Europejskie czy konwencje z Lomé) oraz porozumienia zawierane między państwami członkowskimi. Cały dorobek prawny Wspólnoty ( acquis communautaire) stanowi wykładnię postępowania państw członkowskich, a i wszelkie starania o członkostwo wiążą się z jego przyjęciem przez nowych kandydatów.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Programy ramowe Unii Europejskiej
zgodnie z traktatem z Maastricht są narzędziem służącym do prowadzenia polityki naukowej i wdrażania postępu technicznego. W wieloletnim programie ramowym ustala się przewidywane do osiągnięcia cele naukowo-techniczne, określa priorytety, szczegółowe zasady finansowania, uczestnictwa przedsiębiorstw, ośrodków naukowych i uczelni w programie oraz zasady rozpowszechniania wyników badań. Wspólnota Europejska może postanowić, za zgodą zainteresowanych państw członkowskich, o jej udziale w programach badawczo-rozwojowych podjętych przez kilka państw członkowskich oraz o swojej współpracy z krajami trzecimi i organizacjami międzynarodowymi. Każdy p.r. jest realizowany przez programy szczegółowe, w których dokładnie podane są zasady ich wprowadzenia, czas trwania i przewidywane środki finansowe na ich realizację.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

R

Rada Europejska
Rada Europy
Rada Unii Europejskiej
Ramowy program wsparcia
Rozszerzenie Unii Europejskiej
Rzecznik Praw Obywatelskich Unii Europejskiej

Rada Europejska
element struktury instytucjonalnej Wspólnoty Europejskiej, choć pozostający poza systemem instytucjonalnym traktatów wspólnotowych. Wywodzi się z początkowo nieregularnych szczytów przywódców państw członkowskich Wspólnoty (od 1961), które od 1974 przybrały charakter systematycznych spotkań w cyklu półrocznym. Jednak miejsce RE w strukturze WE zostało dopiero potwierdzone w Jednolitym Akcie Europejskim oraz Traktacie o Unii Europejskiej. Jej zadaniem jest inspiracja polityków Unii, stwarzanie warunków do rozwiązania najtrudniejszych kwestii i podejmowanie kierunkowych decyzji. Dotyczy to także stanowiska w sprawach międzynarodowych. Obecnie w jej skład wchodzi też przewodniczący Komisji Europejskiej. Zbiera się ona co najmniej dwa razy do roku, pod przewodnictwem tego kraju, który aktualnie przewodniczy Radzie Unii Europejskiej (rotacja następuje co pół roku, niegdyś na zasadzie alfabetycznej, obecnie według ustalonej kolejności).
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Rada Europy
powszechna organizacja europejska utworzona 5 maja 1949, z siedzibą w Strasburgu, stawiająca sobie za cel współpracę i integrację kontynentu. Do 1989 jej członkami były kraje obecnej Unii Europejskiej i EFTA, w miarę spełniania podstawowego wymogu: przestrzegania praworządności, praw człowieka i wolności obywatelskich dołączały kolejne kraje byłego bloku radzieckiego (w 2003 – czterdzieści cztery państwa). W zakres jej działań wchodzą: prawa człowieka, oświata i kultura, media, sport, sprawy socjalne, kwestie młodzieży, ochrona środowiska, sprawy komunalne i regionalne, kwestie prawne. Organy to: Komitet Ministrów – międzypaństwowy organ wykonawczy na szczeblu rządowym, składający się z ministrów spraw zagranicznych lub stałych przedstawicieli (ambasadorów) państw o takich samych uprawnieniach; Zgromadzenie Parlamentarne – organ doradczy bez kompetencji ustawodawczych, składający się z delegacji parlamentarzystów państw członkowskich (dwóch–osiemnastu deputowanych); Sekretariat Generalny z sekretarzem generalnym jako organ pomocniczy. Organizacje specjalne w ramach RE to: Jednolity Trybunał Praw Człowieka (do 1996 – Trybunał Praw Człowieka), Europejskie Centrum Młodzieży, Kongres Gmin i Regionów Europy, Społeczny Fundusz Rozwoju.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Rada Unii Europejskiej
najważniejsza instytucja decyzyjna Wspólnoty Europejskiej, do traktatu z Maastricht zwana Radą Ministrów. W jej skład wchodzą ministrowie reprezentujący piętnaście państw członkowskich, różne resorty, np. ministrowie spraw zagranicznych, rolnictwa, przemysłu, transportu itp. w zależności od zagadnienia będącego przedmiotem obrad. Przewodnictwo RUE zmienia się w cyklu półrocznym, do 1995 na zasadzie alfabetycznej, obecnie według ustalonej kolejności (1998 – Wielka Brytania i Austria, 1999 – Niemcy i Finlandia, 2000 – Portugalia i Francja, 2001 – Szwecja i Belgia, 2002 – Hiszpania i Dania, 2003 – Grecja i Włochy). Decyzje RUE są przygotowane przez COREPER ( Komitet Stałych Przedstawicieli), wspomagany przez komitety krajowe złożone z urzędników poszczególnych ministerstw. Sekretariat Generalny RUE mieści się w Brukseli. Zadaniem RUE jest koordynacja głównych polityk ekonomicznych państw członkowskich. W tym celu stanowi ona prawo Wspólnoty w postaci rozporządzeń, dyrektyw, decyzji, dzieląc swe kompetencje w części z Parlamentem Europejskim. Wspólnie z nim sprawuje władzę budżetową, zawiera też układy międzynarodowe wynegocjowane wcześniej przez Komisję Europejską. Głosowanie najczęściej jest oparte na zasadzie większości kwalifikowanej głosów, w wyjątkowo istotnych sprawach – jednomyślnie. Kwestia zasad głosowania była jednym z rozważanych punktów reformy UE, szczególnie w obliczu poszerzenia UE o nowych członków z Europy Środkowo-Wschodniej. Istotne modyfikacje co do proporcji głosów naniósł traktat z Nicei.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Ramowy program wsparcia
(lub podstawy wsparcia Wspólnoty, ang. Community Support Framework, CSF) – jest ogólnym planem warunkującym uzyskanie pomocy w danym kraju członkowskim ze środków polityki regionalnej i strukturalnej Wspólnoty. W odróżnieniu od inicjatyw wspólnotowych jest przygotowywany wspólnie z krajem członkowskim. Zawiera przede wszystkim dokładną analizę sytuacji w danym państwie, precyzuje podstawowe priorytety rozwoju i w konsekwencji determinuje w dużym stopniu strategię rozwoju przyjętą do realizacji w poszczególnych krajach członkowskich.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Rozszerzenie Unii Europejskiej
jeden z procesów, a zarazem problemów stojących przed Unią Europejską w związku z dążeniami do członkostwa w niej kolejnych krajów Europy. Wspólnota Europejska od chwili swego powstania kilkakrotnie dokonywała poszerzenia o nowych członków. Pierwsze miało miejsce, gdy do „Szóstki” dołączyła Wielka Brytania, Dania i Irlandia (1973), następne, tzw. południowe, to przyjęcie Grecji (1981), Portugalii i Hiszpanii (1986), kolejne – północne – z 1995: Austria, Finlandia i Szwecja. W 2004 roku do Wspólnoty przystąpiło kolejnych dziesięć państw: Czechy, Słowacja, Polska, Węgry, Słowenia, Estonia, Litwa i Łotwa, Cypr, Malta, a w roku 2007: Bułgaria i Rumunia.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Rzecznik Praw Obywatelskich Unii Europejskiej
Ombudsman, zgodnie z poprawkami do Traktatu o Wspólnotach Europejskich, wprowadzonymi przez traktat z Maastricht, Parlament Europejski mianuje na okres swej kadencji r.p.o., którego zadaniem jest przyjmowanie od obywateli Unii Europejskiej skarg dotyczących nieprawidłowości w pracy organów lub instytucji Wspólnoty Europejskiej (poza Trybunałem Sprawiedliwości i Sądem Pierwszej Instancji). Jeśli skarga jest uzasadniona, rzecznik wszczyna dochodzenie, informując o tym Parlament i dany organ; ten ostatni z kolei ma w ciągu trzech miesięcy przedstawić własne stanowisko. Rzecznik może też podjąć dochodzenie na podstawie skargi złożonej przez parlamentarzystę lub z własnej inicjatywy. Pierwszym sprawującym urząd został w lipcu 1995 Fin Jacob Magnus Soderman.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

S

SAPARD
Schuman Robert
Socrates
Solana Javier
Spaak Paul Henri
Strasburg
Strefa euro
Strefa wolnego handlu
Subsydiarność
Swoboda przepływu kapitału
Swoboda przepływu osób
Swoboda przepływu towarów
Swoboda przepływu usług
Symbole UE
System Schengen
Szósty Program Ramowy Unii Europejskiej

SAPARD
(ang. Special Accession Programme for Agriculture and Rural Development) – jeden z programów przedakcesyjnych skierowanych na modernizację rolnictwa i obszarów wiejskich w krajach kandydujących. Podstawą uruchomienia tego funduszu jest Program Operacyjny SAPARD, opracowany przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi i zatwierdzony przez Komisję Europejską 13 września 2000. Wskazuje on, kto może być beneficjantem programu S. oraz na jakie cele można przeznaczać środki uzyskane w jego ramach. Opierając się na analizie sytuacji na obszarach wiejskich i w sektorze rolno-spożywczym, postanowiono, że pomoc w ramach S. koncentrować się będzie na dwóch priorytetach: modernizacji funkcjonowania sektora rolno-spożywczego (poprawa konkurencyjności oraz dostosowanie do standardów acquis communautaire w zakresie jakości, higieny i bezpieczeństwa żywności) oraz na poprawie warunków prowadzenia działalności gospodarczej w rolnictwie przez modernizację infrastruktury rolnej i tworzenie miejsc pracy w zawodach pozarolniczych. Strategia ta obejmuje lata 2000–06 i zgodna jest z polityką strukturalną rozwoju obszarów wiejskich oraz z Narodowym Programem Przygotowania do Członkostwa. Zgodnie z postanowieniami Rady Europejskiej w Kopenhadze ( szczyt w Kopenhadze) w momencie wstąpienia Polski do Unii Europejskiej działania planowane w ramach tego programu zostaną przesunięte do programów operacyjnych Funduszy Strukturalnych, w szczególności Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej. Beneficjantami programu S. są przedsiębiorstwa zajmujące się przetwórstwem mleka, ryb, mięsa, warzyw i owoców, grupy producentów i ich związki, rolnicy prowadzący indywidualne gospodarstwa (po spełnieniu kwalifikacji zawodowych, m.in. wykształcenie wyższe, średnie lub zawodowe oraz doświadczenie w prowadzeniu gospodarstwa), powiaty, gminy, związki gmin, organizacje rolnicze oraz ośrodki doradztwa rolniczego. W przeciwieństwie do pozostałych programów przedakcesyjnych, PHARE i ISPA, kwalifikacja projektów ubiegających się o finansowanie odbywa się na poziomie krajowym (projekty w ramach PHARE i ISPA kwalifikowane są przez Komisję Europejską) przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (ARMiR). Agenda ta, znajdująca się pod kontrolą Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi i Ministerstwa Finansów, zajmuje się przyjmowaniem wniosków i dokumentów niezbędnych do otrzymania wsparcia, pełni jednocześnie funkcję agencji płatniczej. Ostatecznej kwalifikacji projektów przeznaczonych do finansowania dokonuje Krajowy Komitet Sterujący SAPARD. W 2000–06 na fundusz S. przeznaczono kwotę 520 mln euro rocznie, z tego Polska otrzymuje roczne wsparcie w wysokości ok. 168 mln euro (kwota ta jest rokrocznie powiększana o stopień inflacji). W zależności od rodzaju inwestycji finansowanej w ramach S. fundusz ten pokrywa do 50% kwalifikujących się kosztów przedsięwzięcia.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Schuman Robert
(1886–1963) – polityk francuski, w 1946 mianowany ministrem finansów, w 1947 premierem, 1948–52 – minister spraw zagranicznych. Na tym stanowisku prowadził politykę zaangażowania Francji na rzecz integracji europejskiej. Zrealizował w tym celu koncepcję J. Monneta utworzenia Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali (1951). Od 1955 był przewodniczącym Ruchu Europejskiego, członkiem Parlamentu Europejskiego, a 1958–60 jego przewodniczącym.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Socrates
nazwa obejmująca od 1995 programy edukacyjne Unii Europejskiej ( Erasmus i Lingua). Budżet przeznaczony jest na finansowanie trzech dziedzin: działania w zakresie szkolnictwa wyższego (wymiana studentów, europejski wymiar studiów); akcje na rzecz szkolnictwa przedszkolnego, podstawowego i średniego (dokształcanie nauczycieli, wspólne programy szkolne); środki ogólne (opracowanie materiałów pomocniczych, doskonalenie nauczycieli języków obcych). Polskie szkolnictwo wyższe zostało od 1998 objęte tym programem.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Solana Javier
(ur. 1942) – polityk hiszpański, od grudnia 1995 sekretarz generalny NATO. Opuścił to stanowisko, powierzono mu bowiem funkcję generalnego sekretarza Rady Unii Europejskiej oraz wysokiego przedstawiciela Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa UE. Doktor fizyki, był ministrem kultury, rzecznikiem rządu, ministrem spraw zagranicznych w hiszpańskim gabinecie socjalistycznym. W pierwszym okresie demokratyzacji, po zakończeniu dyktatury generała Franco sprzeciwiał się wejściu Hiszpanii w struktury NATO, później stał się gorącym rzecznikiem integracji europejskiej i członkostwa Hiszpanii w Sojuszu. O jego wyborze na oba stanowiska zadecydowały m.in. cechy osobiste, zdolności negocjatorskie, wielka zdolność do kompromisu, zaufanie, jakie miał wśród polityków amerykańskich. Prezentował przychylną linię dla idei poszerzenia NATO na kraje Europy Środkowo-Wschodniej, z zadowoleniem przyjął efekty szczytu madryckiego NATO i szybki proces wstępnych negocjacji zakończony podpisaniem umowy o członkostwie Czech, Polski i Węgier. Obecnie spoczywa na nim odpowiedzialność za reprezentowanie Unii Europejskiej na forum międzynarodowym.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Spaak Paul Henri
(1889–1972) – polityk belgijski, działacz Belgijskiej Partii Socjalistycznej, w 1936–38 minister spraw zagranicznych i premier. W latach okupacji hitlerowskiej opuścił Belgię, przenosząc się do Londynu, gdzie pracował nad utworzeniem Beneluksu, współredagował Kartę Narodów Zjednoczonych (był pierwszym przewodniczącym Zgromadzenia Ogólnego ONZ). Współtworzył NATO (w 1954–57 był sekretarzem generalnym) i Europejską Wspólnotę Gospodarczą. W latach 1961– 66 ponownie wicepremier i minister spraw zagranicznych Belgii. Zwany jednym z ojców Europy.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Strasburg
(Strasbourg) – miasto w północno-wschodniej Francji, w Alzacji przy ujściu rzeki Ill do Renu, niegdyś przechodzące z rąk niemieckich do francuskich, symbol konfliktów między tymi państwami, po II wojnie stało się jednym z centrów współpracy tych krajów, wyrażając ideę integracji europejskiej. Tu mieści się główna siedziba Rady Europy Parlamentu Europejskiego, spotykającego się na cotygodniowych sesjach plenarnych.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Strefa euro
grupa piętnastu państw wypełniających kryteria konwergencji, które wprowadziły wspólną walutę euro i uczestniczą w trzecim etapie Europejskiego Rynku Walutowego.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Strefa wolnego handlu
jedna z form integracji gospodarczej polegająca na całkowitym lub częściowym zniesieniu ograniczeń taryfowych, parataryfowych i pozataryfowych w wymianie między państwami ją tworzącymi. Każde z państw uczestniczących w strefie realizuje w pełni niezależną politykę handlową wobec państw trzecich. Wspólnota stworzyła strefy wolnego handlu m.in. na mocy umów o stowarzyszeniu zawartych z państwami Europy Środkowo-Wschodniej, w tym także z Polską, państwami basenu Morza Śródziemnego oraz w ramach Europejskiego Obszaru Gospodarczego.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Subsydiarność
inaczej pomocniczość, zasada zapisana w Traktacie o Unii Europejskiej, zgodnie z którą Wspólnota: „w dziedzinach, które nie podlegają jej wyłącznej właściwości […] wykazywać aktywność będzie tylko wtedy, jeśli cele zamierzonych działań nie mogą zostać zrealizowane w wystarczającym stopniu na szczeblu państw członkowskich i dlatego ze względu na ich zakres lub na ich skutki lepiej osiągnięte zostaną na szczeblu Wspólnoty” (art. 3b). Zasada ta zapobiega zatem centralizacji decyzji w ramach Unii Europejskiej, uznając, iż każda decyzja powinna być podejmowana na najniższym możliwym szczeblu. Państwa bowiem mogą swe uprawnienia decyzyjne przekazywać niższym jednostkom administracji rządowej lub samorządom. W efekcie proces decyzyjny przybliża się do obywatela.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Swoboda przepływu kapitału
jedna z zasad funkcjonowania rynku wewnętrznego Wspólnoty, a w szczególności Unii Gospodarczej i Walutowej, uregulowana w art. 56–60 TWE, wprowadzająca zakaz stosowania jakichkolwiek ograniczeń w przepływach kapitału pomiędzy państwami członkowskimi oraz pomiędzy państwami członkowskimi a krajami trzecimi.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Swoboda przepływu osób
jedna z zasad funkcjonowania rynku wewnętrznego Wspólnoty, uregulowana w art. 39–48 TWE, oznaczająca prawo podejmowania pracy lub innej działalności gospodarczej przez obywateli jednego z państw członkowskich na terytorium każdego innego. Przejawia się ona w jednakowym traktowaniu wszystkich osób z terenu Wspólnoty w zakresie zatrudnienia, wynagrodzenia i innych warunków pracy. W szczególności osobom tym przysługuje prawo do: przyjęcia złożonych ofert zatrudnienia, swobodnego poruszania się w tym celu na terytorium Wspólnoty, przebywania w danym państwie w celu zatrudnienia oraz pozostawanie na jego terytorium po upływie tego okresu. Oprócz dostępu do rynku pracy s.p.o. obejmuje także przyznawanie praw wyborczych, uznawanie dyplomów i kwalifikacji zawodowych oraz koordynację systemów zabezpieczenia społecznego.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Swoboda przepływu towarów
zasada stanowiąca podstawę funkcjonowania unii celnej utworzonej między państwami członkowskimi Wspólnoty Europejskiej określona w art. 23–31 TWE. Polega ona na wyeliminowaniu wszelkiego rodzaju ograniczeń w wymianie towarowej w obrębie Wspólnoty Europejskiej. Oznacza to, że towar wprowadzony do obrotu na terenie jednego państwa członkowskiego może być bez jakichkolwiek barier sprzedany na terytorium każdego innego państwa członkowskiego. Zasada ta na terenie Wspólnoty obowiązuje w pełni od 1 stycznia 1993.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Swoboda przepływu usług
jedna z zasad funkcjonowania rynku wewnętrznego Wspólnoty, uregulowana w art. 49–55 TWE, polegająca na znoszeniu wszelkich barier i ograniczeń w świadczeniu usług przez obywateli jednego państwa członkowskiego na rzecz odbiorców z terenu innego państwa. Dotyczy ona w szczególności usług o charakterze przemysłowym, handlowym, rzemieślniczym oraz polegających na wykonywaniu wolnych zawodów. S.p.u. może przybrać jedną z następujących form: 1. aktywnej swobody świadczenia usług – gdy usługodawca w celu wykonania usługi sam przekracza granicę i udaje się do kraju usługobiorcy; 2. pasywnej swobody świadczenia usług – gdy usługobiorca w celu nabycia świadczenia udaje się do kraju usługodawcy; 3. swobody przepływu produktu usługi – gdy usługodawca i usługobiorca pozostają w swoich krajach, a granicę przekracza tylko produkt.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Symbole UE
składają się na nie: flaga i hymn UE, symbolika euro, dzień Europy oraz dewiza: zjednoczeni w różnorodności. Giscard d’Estaigne zaproponował w dniu 11 lipca 2003, na ostatnim posiedzeniu Konwentu, wprowadzenie tych symboli jako oficjalnych do tekstu Konstytucji UE.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

System Schengen
został stworzony na podstawie konwencji z Schengen, opiera się na zasadzie swobodnego przemieszczania się po terytorium państw-stron zarówno ich obywateli, jak i obywateli państw trzecich. W przypadku tych ostatnich zniesienie kontroli na granicach wewnętrznych zostało połączone z zaostrzeniem kontroli na granicach zewnętrznych. Ujednoliceniu zasad dotyczących przekraczania granic towarzyszyła harmonizacja działań państw-stron w dziedzinie polityk wizowej i azylowej oraz współpracy policyjnej i sądowej w sprawach karnych. Zgodnie z podstawową zasadą systemu, granice wewnętrzne mogą być w każdym miejscu przekraczane bez kontroli osób, choć dopuszczono wyjątki od tej zasady. Jeśli bowiem porządek publiczny lub bezpieczeństwo narodowe tego wymagają, państwo Grupy Schengen może po konsultacji z innymi państwami Grupy postanowić, że w ograniczonym czasie na granicach wewnętrznych będą przeprowadzane odpowiednie do okoliczności narodowe kontrole graniczne. Jeśli dla zachowania porządku publicznego lub bezpieczeństwa narodowego konieczne jest natychmiastowe działanie, zainteresowane państwo podejmuje niezbędne kroki i informuje o tym możliwie wcześnie pozostałe państwa-strony. Zniesienie kontroli osób na granicach wewnętrznych nie narusza obowiązku meldunkowego obywateli państw trzecich ani uprawnień policyjnych właściwych organów krajowych na terytorium danego państwa. Granice zewnętrzne mogą być zasadniczo przekraczane tylko na przejściach granicznych i tylko w ustalonych dla ruchu granicznego godzinach. Państwa Grupy Schengen zobowiązane są do stosowania sankcji za nieuprawnione przekraczanie granic zewnętrznych poza wyznaczonymi do tego przejściami granicznymi i w innych niż ustalone godzinach. Państwa te gwarantują także, że podróżni przybywający samolotami z państw trzecich, którzy przesiadają się do samolotów odbywających loty wewnętrzne, podlegają wcześniej kontroli osobistej oraz kontroli bagażu podręcznego przy wjeździe w porcie lotniczym przybycia samolotu z państwa trzeciego. Podróżni lotu wewnętrznego, którzy przesiadają się na lot do państwa trzeciego, poddawani są uprzednio odpowiednim kontrolom przy wyjeździe w porcie lotniczym wylotu do państwa trzeciego. W ramach współpracy państw Grupy Schengen w zakresie spraw wizowych, ochrony granic oraz azylu Rada Unii Europejskiej (wcześniej Komitet Wykonawczy Schengen) została zobowiązana m.in. do: określania szczegółowych zasad przekraczania granic zewnętrznych oraz wyjątków i modalności małego ruchu granicznego, jak też przepisów dotyczących wybranych kategorii specjalnych ruchu morskiego (np. żeglugi turystycznej, rybołówstwa przybrzeżnego); określania dokumentów uprawniających do przekroczenia granicy, jakie musi mieć cudzoziemiec z państwa trzeciego, by uzyskać zgodę na wjazd na terytorium państwa-strony w wypadku pobytu trwającego nie dłużej niż trzy miesiące; określania metod ochrony granic zewnętrznych poza przejściami granicznymi oraz przejść granicznych w godzinach, gdy są zamknięte dla ruchu; podejmowania niezbędnych decyzji w sprawie praktycznych szczegółów wykonywania zadań w zakresie kontroli osób i ochrony granic; ustalania zasad stosowania i w szczególności kryteriów pozwalających określić główny cel podróży w związku z wydawaniem jednolitej wizy na pobyt krótkoterminowy; określania wspólnych zasad w zakresie rozpatrywania wniosków o wydanie wizy na pobyt krótkoterminowy, czuwania nad prawidłowym stosowaniem tych zasad i dostosowywania ich do nowych sytuacji i okoliczności; określania przypadków, w których wydanie wizy uzależnione jest od konsultacji z organem centralnym danego państwa-strony i – w razie potrzeby – od konsultacji z organem centralnym innego państwa-strony; podejmowania niezbędnych decyzji odnośnie do: dokumentów podróży nadających się do naklejania wizy; organów odpowiedzialnych za wydawanie wiz; warunków wydawania wiz na granicy; formy, treści i terminu ważności wiz oraz pobieranych za ich wystawienie opłat; przesłanek przedłużenia i odmowy przedłużenia wizy, przy uwzględnieniu interesów wszystkich państw-stron; zasad terytorialnego ograniczenia wizy; zasad sporządzania wspólnej listy cudzoziemców z państw trzecich, którym odmówiono prawa wjazdu; określania dokumentów uprawniających do przekroczenia granicy, jakie musi mieć osoba ubiegająca się o azyl. W odniesieniu do kwestii państwa odpowiedzialnego za rozpatrywanie wniosków azylowych s.S. opiera się na podobnych zasadach jak system dubliński.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Szósty Program Ramowy Unii Europejskiej
(ang. 6th Framework Programme of the European Commission) – kolejny etap w polityce badawczo-rozwojowej Unii Europejskiej, realizowany przez Komisję Europejską, na 2002–06. UE przeznaczyła na jego realizację 17 mld euro. Przewodnią ideą jest utworzenie Europejskiego Obszaru Badawczego, tzw. ERA. Dlatego w odróżnieniu od poprzednich programów (I–V) przy akceptacji projektów nie mniejsze znaczenie niż sama treść badań ma rozbudowanie sieci badaczy w całej Europie, tzw. Sieci Doskonałości (Network of Excellance). ERA odnosi się do art. 163 traktatu z Amsterdamu, który wskazał na konieczność wzmocnienia naukowej i technologicznej konkurencyjności UE oraz wspólne wprowadzanie rezultatów badań we wszystkich krajach członkowskich (tzw. Integrated Projects). Pierwsze konkursy odbywają się w 2003.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

T

Traktat Akcesyjny
Traktat paryski
Traktat z Amsterdamu
Traktat z Maastricht
Traktat z Nicei
Traktaty rzymskie
Transeuropejskie Sieci Transportowa
Trybunał Obrachunkowy
Trybunał Sprawiedliwości

Traktat Akcesyjny
traktat adhezyjny, ang. Adhesion Treaty, umowa międzynarodowa pomiędzy państwami członkowskimi UE a państwem kandydującym. Jego treścią są warunki uzyskania członkostwa w organizacji. Wynegocjowana treść traktatu wymaga wyrażenia zgody przez Parlament Europejski. Kolejnym krokiem jest uroczyste podpisanie traktatu przez strony tej umowy. Podpisany traktat akcesyjny podlega ratyfikacji zgodnie z zasadami obowiązującymi w poszczególnych krajach – najpierw w kraju (lub w krajach) kandydujących a następnie we wszystkich państwach członkowskich UE.
Źródło: WIEM, darmowa encyklopedia, na podstawie Popularnej Encyklopedii Powszechnej Wydawnictwa Fogra

Traktat paryski
na jego mocy powołano Europejską Wspólnotę Węgla i Stali (18 kwietnia 1951). Wszedł w życie 25 lipca 1952. W skład EWWiS weszło sześć państw – Francja, RFN, Włochy i kraje Beneluksu: Belgia, Holandia, Luksemburg. Stanowił on pierwszy formalny krok na drodze integracji europejskiej. Wygasł w 2002.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Traktat z Amsterdamu
dokument podpisany 16 lipca 1998 w Amsterdamie na szczycie Rady Europejskiej. Kończył Konferencję Międzyrządową Unii Europejskiej, służącą przeglądowi i rewizji zasad zawartych w traktacie z Maastricht. Dokonane zmiany są jednak ograniczone w stosunku do pierwotnych zamierzeń. Nie zmieniono radykalnie procesu decyzyjnego, poszerzając jedynie zakres spraw objętych zasadą większości głosów, co ograniczy stosowanie weta. Nieznacznie została wzmocniona wspólna polityka zagraniczna i obronna, ale odłożono na później kwestię włączenia Unii Zachodnioeuropejskiej do UE. Traktat umacnia nieco współdziałanie w zakresie polityki imigracyjnej, azylowej i kontroli granic, ale Dania, Wielka Brytania i Irlandia uzyskały status zezwalający na własną kontrolę graniczną. Nowością jest wpisanie rozdziału o zatrudnieniu i protokołu socjalnego. Osobno przyjęto w trakcie szczytu pakt stabilizacyjny ostatecznie zatwierdzający warunki przystępowania do unii walutowej oraz wymogi, które zapewnią stabilność euro. Ówczesny przewodniczący Komisji Europejskiej J. Santer ocenił więc realistycznie, że szczyt amsterdamski i traktat nie zrealizował ambitnych, reformatorskich celów.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Traktat z Maastricht
Traktat o Unii Europejskiej, podpisany w Holandii (Maastricht) 7 lutego 1992 przez ówczesnych dwunastu członków Wspólnoty Europejskiej. Wszedł w życie nieco później, niż zakładano, bowiem nie od 1 stycznia, a od 1 listopada 1993, ze względu na przedłużający się proces ratyfikacji. Dokonywał istotnych zmian w dotychczasowych prawnych podstawach WE – traktacie paryskim i traktatach rzymskich. Jego kształt był dyskutowany na konferencji w Rzymie w grudniu 1990 oraz zaakceptowany rok później przez Radę Europejską na jej szczycie w Maastricht. Dokument ten powoływał do życia Unię Europejską, ustanawiał obywatelstwo UE, Unię Gospodarczą i Walutową i Unię Polityczną, w której zawarta była Wspólna Polityka Zagraniczna i Bezpieczeństwa oraz Wymiar Sprawiedliwości i Spraw Wewnętrznych. Uzupełniało go siedemnaście protokołów i trzydzieści trzy deklaracje. Traktat budził wiele kontrowersji, dla zwolenników federacji europejskiej był zbyt mało radykalny w zacieśnianiu więzów integracyjnych, dla przeciwników tej opcji szedł za daleko, wprowadzając takie cele, jak wspólna waluta i polityka zewnętrzna. Wielka Brytania od razu uzależniła swój podpis od zgody partnerów na jej specjalny status prawny umożliwiający pozostanie poza wspólną walutą oraz polityką socjalną. Ratyfikacja była wyrazem tych kontrowersji. Pierwsze głosowanie Duńczyków zadecydowało o odrzuceniu (50,7% głosów przeciw), dopiero zgoda Rady Europejskiej z grudnia 1992 na przyznanie Danii analogicznych uprawnień jak Wielkiej Brytanii umożliwiła jego ratyfikację (57% za). Również we Francji przeszedł on minimalną większością głosów (51% za). Niemniej jednak jego postanowienia były realizowane, tworząc nową jakość w procesie integracji europejskiej.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Traktat z Nicei
przyjęty na zakończenie Konferencji Międzyrządowej Unii Europejskiej w grudniu 2000. Głównie obejmuje reformę instytucji UE oraz procesu decyzyjnego. Uwzględniono w niej uczestnictwo dwunastu kandydujących krajów. Parlament Europejski będzie liczył 728 deputowanych, dzięki obniżeniu liczby przedstawicieli przez obecne państwa na rzecz nowych członków (Polska jako nowy członek miałaby 50 miejsc, do przyjęcia Bułgarii i Rumunii 54). Nowy podział głosów w Radzie Unii Europejskiej (Polska – dwadzieścia siedem) daje krajom małym możliwość zablokowania decyzji, dano też gwarancje krajom dużym – jeśli państwa głosujące za daną decyzją nie będą reprezentowały przynajmniej 62% ludności UE, decyzja nie zapadnie. Od 2005 duże kraje rezygnują z drugiego komisarza w Komisji Unii Europejskiej. Przewodniczącego Komisji będzie wybierać Rada UE, kwalifikowaną większością głosów. Uzyskuje on prawo odwoływania komisarzy. Obradujący nie zgodzili się na całkowitą rezygnację z weta, utrzymując je w kwestiach: podatków, obronności, sprawach socjalnych i czasowo pomocy strukturalnej. Poza tymi zmianami w Nicei zadeklarowano możliwość rozszerzenia Unii Europejskiej od 2003, proklamowano Kartę praw podstawowych– deklarację polityczną, która może się stać podstawą przyszłej konstytucji UE, podpisano aneks powołujący Europejskie Siły Szybkiego Reagowania (RRF), Europejski Komitet Polityki i Bezpieczeństwa, Komitet Wojskowy i sztab – uprawomocniając tym samym idee Europejskiej Tożsamości Bezpieczeństwa i Obrony. Zwolennicy przyspieszenia integracji i wejścia na drogę federacji europejskiej uznali, iż Nicea przyniosła skromne rezultaty. Dlatego już w Nicei zaplanowano na 2004 przyjęcie kolejnego traktatu, który określi podział kompetencji pomiędzy władzami europejskimi, narodowymi i regionalnymi. Traktat z Nicei został zagrożony negatywnymi wynikami referendum w Irlandii, zaniepokojonej decyzjami w sprawie bezpieczeństwa, powtórne głosowanie we wrześniu 2002 było jednak pomyślne. Był to jeden z warunków kontynuacji rozszerzenia Unii Europejskiej. Traktat wszedł w życie 1 lutego 2003.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Taktaty rzymskie
dwa traktaty powołujące do życia Europejską Wspólnotę Gospodarczą (Traktat o EWG) oraz Europejską Wspólnotę Energii Atomowej (Euratom). Zostały podpisane 25 marca 1957 w Rzymie przez Belgię, Francję, Holandię, Luksemburg, RFN i Włochy, a weszły w życie 1 stycznia 1958. Stanowiły kolejny krok po traktacie paryskim z 1951 w rozwoju integracji europejskiej. Traktat o EWG był modyfikowany w 1986 przez Jednolity Akt Europejski oraz w 1992 przez Traktat o Unii Europejskiej. Wraz z wejściem w życie tego drugiego (1993) przybrał nową nazwę – Traktat o Wspólnocie Europejskiej (TWE).
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Transeuropejskie Sieci Transportowe
(ang. Trans-European Networks, TENs) – program budowy i rozwoju sieci transportowej Wspólnoty Europejskiej, którego celem jest połączenie krajowych systemów drogowych i kolejowych w jeden spójny system, likwidacja tzw. wąskich gardeł, tj. eliminacja barier utrudniających sprawne przemieszczanie się (np. różna nośność mostów i wiaduktów), oraz połączenie wysp, regionów zamkniętych i peryferyjnych z centralnymi regionami Wspólnoty. Program ten realizowany jest w formie wytycznych Wspólnoty towarzyszących realizacji projektów inwestycyjnych przez państwa członkowskie i obejmuje w szczególności: współfinansowanie studiów wykonalności, gwarancje pożyczkowe, dofinansowanie kosztów kredytów oraz w wybranych wypadkach bezpośrednie granty.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Trybunał Obrachunkowy
nazywany też Trybunałem Rewidentów Księgowych, Trybunałem Audytorów lub Trybunałem Rewizyjnym, instytucja Wspólnoty Europejskiej kontrolująca ich finansową politykę, dochody i wydatki. Prowadzi stały monitoring w zakresie legalności i zasadności wszystkich dochodów i wydatków ujętych w planach finansowych Wspólnoty oraz jej instytucji. TO ma możliwość uchwalania opinii w odniesieniu do badanych sprawozdań i dokumentów finansowych. Ponadto sporządza corocznie raport publikowany w Dzienniku Urzędowym Wspólnoty dotyczący zamkniętego roku budżetowego. Dokument ten jest istotny podczas debaty nad udzieleniem Komisji absolutorium przez Parlament i Radę. Funkcje te spełnia wraz z Parlamentem Europejskim i Radą Unii Europejskiej, organami odpowiedzialnymi za kwestie budżetowe. To one decydują zarazem o jego składzie personalnym, mianując piętnastu rewidentów na sześć lat. Jednak czterech wskazanych losowo przedstawicieli TO otrzymuje nominację tylko na cztery lata, co w założeniach ma zapewnić ciągłość sprawowanych funkcji. TO jest instytucją niezależną, a jego członkom przysługuje immunitet dający gwarancje obiektywnej pracy. W czasie sprawowania funkcji członkowie TO nie mogą podejmować żadnej pracy zarobkowej i niezarobkowej. Został ustanowiony w 1975 na mocy układu, który wszedł w życie 1 czerwca 1977, ma siedzibę w Luksemburgu.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Trybunał Sprawiedliwości
organ sądowniczy Wspólnoty Europejskiej, funkcjonujący od 1958, z zadaniem kontroli przestrzegania prawa przy interpretacji i stosowaniu traktatów (obecnie Traktatu o WE i Traktatu o Unii Europejskiej). W jego skład wchodzi piętnastu sędziów i ośmiu rzeczników generalnych wyznaczanych przez rządy państw członkowskich za wzajemną zgodą na sześć lat. Co trzy lata następuje częściowe odnowienie składu oraz zmiana przewodniczącego. Siedzibą jest Luksemburg. Każda instytucja wspólnotowa, państwo członkowskie lub osoba prywatna może, jeśli uważa się za stronę poszkodowaną, wnieść wniosek do TS o rozstrzygnięcie sporu w sprawie zgodności aktów prawnych Wspólnoty i rządów ich państw członkowskich z traktatami. TS wypowiada się też na prośbę sądów krajowych na temat prawomocności prawa wspólnotowego, wydaje opinie o charakterze wiążącym w sprawie umów, które Wspólnota Europejska zamierza podpisać z krajami trzecimi. Orzeczenia są podejmowane większością głosów, sędziowie są w pełni niezależni, co decyduje o ponadpaństwowym usytuowaniu TS. Taka pozycja sprzyjała tworzeniu prawa europejskiego obowiązującego wszystkie kraje WE. Orzeczenia TS są prawnie wiążące, w przypadku niedostosowania się do nich ma on prawo obciążyć taką stronę grzywną. Ze względu na wielość spraw wprowadzono od 1988 (zaczął pracę 31 października 1989) Trybunał Pierwszej Instancji jako organ pomocniczy.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

U

Układ o fuzji
Unia celna
Unia ekonomiczna
Unia Europejska
Unia Zachodnioeuropejska

Układ o fuzji
umowa z 8 kwietnia 1965 (wszedł w życie 1 lipca 1967), na mocy której doszło do połączenia organów Wspólnoty: EWG, EWWiS i Euratomu i stworzenia jednego ich budżetu. Dzięki temu powstała jednolita struktura instytucjonalna WE.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Unia celna
jedna z form integracji gospodarczej polegająca na liberalizacji wymiany towarowej między państwami członkowskimi oraz wprowadzeniu wspólnych regulacji w wymianie z państwami trzecimi. Utworzenie u.c. z reguły poprzedza ustanowienie strefy wolnego handlu. U.c. stała się podstawą współpracy państw członkowskich, kontynuowanej następnie w ramach wspólnej polityki handlowej. Obejmuje ona – zgodnie z art. 23 TWE – całą wymianę towarową oraz zakaz nakładania między państwami członkowskimi ceł przywozowych i wywozowych i opłat o podobnych skutkach, a także wspólną taryfę celną wprowadzoną wobec państw trzecich. Realizacja u.c. została powierzona Komisji, która wykonując to zadanie, kieruje się (art. 27 TWE): 1. potrzebą wspierania handlu między państwami członkowskimi i państwami trzecimi; 2. rozwojem warunków konkurencji w ramach Wspólnoty w takim stopniu, w jakim prowadzą one do zwiększenia konkurencyjności przedsiębiorstw; 3. potrzebą zaopatrzenia Wspólnoty w surowce i półfabrykaty przy zachowaniu zasady konkurencji w odniesieniu do produktów końcowych; 4. potrzebą uniknięcia poważnych zakłóceń w gospodarce państw członkowskich oraz potrzebą zapewnienia racjonalnego rozwoju konsumpcji i produkcji w ramach Wspólnoty. Państwem, które nie będąc członkiem Wspólnoty, przystąpiło do u.c. w jej ramach, jest Turcja.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Unia ekonomiczna
najwyższy etap integracji gospodarczej, w którym następuje unifikacja polityki monetarnej, fiskalnej i socjalnej oraz powoływane są władze o charakterze ponadnarodowym, wydające decyzje wiążące dla krajów członkowskich. W wyniku zacieśnienia współpracy w ramach u.e. następuje zatem pełna koordynacja różnych dziedzin gospodarki różnych państw.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Unia Europejska
nazwa określająca nowy etap w rozwoju struktur integracji zachodnioeuropejskiej. Jej koncepcja pojawiła się w deklaracji końcowej szczytu europejskiego w październiku 1972 i pozostawała celem w procesie integracji Wspólnoty Europejskiej. Ustanowił ją traktat z Maastricht, stwierdzając w art. 1, iż jest ona oparta na Wspólnocie Europejskiej, uzupełniona o polityki oraz formy współpracy powołane w tymże traktacie, a zatem Wspólną Politykę Zagraniczną i Bezpieczeństwa i Wymiar Sprawiedliwości i Spraw Wewnętrznych. Traktat nie określił jednak prawnomiędzynarodowych podstaw UE, nie jest więc ona w tym sensie podmiotem prawa, choć państwa chcące przystąpić do Wspólnoty mają się starać o przyjęcie właśnie do UE, a nie do poszczególnych organizacji wspólnotowych dysponujących taką podmiotowością. Jej zadaniem jest organizowanie ścisłej współpracy między państwami członkowskimi, rozwijanie systemu integr. więzi przez usuwanie barier. Wyrazem tego jest dążenie do Unii Gospodarczej i Walutowej, wprowadzenie obywatelstwa UE, rozszerzanie obszaru, na którym obowiązuje układ z Schengen. UE stanowi w swym obecnym kształcie niemający porównania organizm międzynarodowy, będący w procesie stawania się. Dzięki mechanizmom umożliwiającym tworzenie prawa unijnego (wspólnotowego) zarysowane w traktacie ramy mogą się wypełniać, tworząc przejrzystą prawnie strukturę czy to nowego typu organizacji międzynarodowej, czy federacji państw. Jej ludność stanowi 7% ludności świata, udział w światowej produkcji wynosi 23%, co stawia ją na pierwszym miejscu, tak jak i eksport poza jej rynek wewnętrzny stanowiący 19% światowego eksportu. To w jej skarbcach znajduje się 32% światowych rezerw walutowych. A zaangażowanie w pomoc dla krajów rozwijających się tzw. Trzeciego Świata sięga 53% światowych wydatków na ten cel.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Unia Zachodnioeuropejska
organizacja utworzona na podstawie zmodyfikowanego przez układy paryskie, 23 października 1954, traktatu brukselskiego z 17 marca 1948 o współpracy ekonomicznej, społecznej, kulturalnej oraz wspólnej samoobronie. Do pierwotnych jej członków: Belgii, Holandii, Francji, Luksemburga i Wielkiej Brytanii dołączyły w 1955 RFN i Włochy, w 1990 Hiszpania i Portugalia, 1991 Grecja. Członkami stowarzyszonymi są Turcja, Norwegia i Islandia, a obserwatorami Austria, Dania, Finlandia, Irlandia i Szwecja. W 1994 kraje Europy Środkowo-Wschodniej uzyskały status stowarzyszonego partnera. Powstanie UZE było rezultatem nieudanej próby utworzenia Europejskiej Wspólnoty Obronnej. Ale i ta organizacja nie zaczęła pełnić samodzielnej roli obronnej. Jej wojskowe kompetencje zostały powierzone NATO, tak samo w celu uniknięcia dwutorowości działania swe uprawnienia w sferze społeczno-kulturalnej przekazała Radzie Europy. Wewnętrzne organy UZE to: Rada Ministrów, zbierająca się dwa razy do roku, skupiająca ministrów spraw zagranicznych i obrony, Zgromadzenie, w którym zasiadają deputowani przez parlamenty przedstawiciele poszczególnych państw, Stała Rada w Londynie złożona z ambasadorów państw członkowskich wraz z organami pomocniczymi – Agencją Kontroli Zbrojeń, Instytutem Studiów do spraw Bezpieczeństwa w Paryżu. Znaczenie UZE uległo zmianie w latach 90. w związku z traktatem z Maastricht oraz pojawieniem się możliwości wycofania wojsk amerykańskich z Europy. Krajami inicjującymi nowy kierunek stały się Francja i Niemcy postulujące utworzenie europejskiego korpusu podlegającego UZE, choć też możliwego do wykorzystania przez NATO. Zintensyfikowano badania kosmiczne i nad satelitarnym systemem obronnym. Podstawy prawne do dalszych zmian wynikają z traktatu z Maastricht, który włączył ją w system Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa z zadaniem realizacji celów służących obronności UE. Na tej zasadzie Rada UE w porozumieniu z instytucjami UZE może podejmować decyzje o wspólnych akcjach. Jednak Konferencja Międzyrządowa i ostateczny kształt Traktatu Amsterdamskiego wykazały, iż członkowie UE mają inne wizje roli UZE. Od 1998 rozpoczęto prace nad Europejską Tożsamością Bezpieczeństwa i Obrony.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

W

Wewnętrzny rynek energii elektrycznej
Wieloletnie programy ramowe
Wiza Schengen
Wiza Unii Europejskiej
Wspólna Europejska Polityka Bezpieczeństwa i Obrony
Wspólna Polityka Rolna
Wspólna Polityka Zagraniczna i Bezpieczeństwa Unii Europejskiej
Wspólna taryfa celna
Wspólnoty Europejskie
Wspólny rynek
Wymiar Sprawiedliwości i Sprawy Wewnętrzne Unii Europejskiej

Wewnętrzny rynek energii elektrycznej
utworzony w 1992–98 rynek, którego zasady określa dyrektywa Rady 96/92/ /WE z 19 grudnia 1996 w sprawie wspólnych zasad odnośnie do wewnętrznego rynku energii elektrycznej. Na podstawie tej dyrektywy państwa członkowskie uzyskały prawo nakładania na przedsiębiorstwa elektroenergetyczne obowiązku świadczenia usług na rzecz społeczeństwa, określając przy tym jakość i cykliczność dostaw, wysokość cen oraz wymogi w zakresie bezpieczeństwa i ochrony środowiska. Funkcjonowanie tego rynku opiera się na zasadzie swobody wyboru dostawcy przez klientów na terenie całej Wspólnoty, a także zapewnienia jednakowego dostępu do informacji na temat świadczonych usług w celu dokonywania racjonalnych wyborów. Dyrektywa określa też zasady wytwarzania, przesyłania i dystrybucji energii elektrycznej, funkcjonowania elektroenergetyki na terenie Wspólnoty Europejskiej oraz dostępu do rynku dostawców i ich klientów.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Wieloletnie programy ramowe
grupa działań podejmowanych przez Wspólnotę Europejską w celu realizacji zadań określonych w art. 163 TWE, tj. wspomagania wszelkiej działalności badawczej. W.p.r. przyjmowany jest przez Radę Unii Europejskiej po konsultacjach z Komitetem Społeczno-Ekonomicznym i określa: 1. cele, które mają być osiągnięte w ramach prowadzonej przez Wspólnotę polityki badawczo-rozwojowej oraz kierunki tych działań; 2. maksymalną ogólną kwotę przeznaczoną na jego realizację oraz zasady jego finansowania. Każdy program ramowy obejmuje kilka programów szczegółowych i tematycznych odnoszących się do różnych dziedzin. Suma środków finansowych przeznaczonych na realizację poszczególnych programów szczegółowych nie może przekroczyć ogólnej, maksymalnej kwoty ustalonej na dany program ramowy. Warunki uczestnictwa w realizacji programów ramowych przez przedsiębiorstwa, ośrodki badawcze i uczelnie wyższe określa Rada Unii Europejskiej, wydając jednocześnie decyzję w sprawie rozpowszechniania wyników tychże badań. Do realizacji w.p.r. mogą zostać włączone także kraje trzecie i organizacje międzynarodowe. Ich realizacja określona jest w art. 166–170 TWE. Dotychczas Wspólnota zrealizowała pięć programów ramowych, ostatni w 1998–2002 – trzy pierwsze programy miały na celu przede wszystkim poprawę konkurencyjności przemysłu europejskiego, w kolejnych wprowadzano także inne cele, np. poprawę jakości życia czy wymagania ekologiczne. Obecnie realizowany jest Siódmy Ramowy Program w sprawie badań, rozwoju technicznego i prezentacji, obejmującego 2007–13.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Wiza Schengen
wydawana jest cudzoziemcom z państw trzecich na wjazd i pobyt krótkoterminowy (nieprzekraczający trzech miesięcy) na terytorium państw Grupy Schengen, które zobowiązały się do prowadzenia wspólnej polityki w zakresie przepływu osób, zwłaszcza zaś w zakresie uregulowań dotyczących wiz, jak też do wzajemnego wspierania się i dalszego harmonizowania krajowych polityk wizowych. Na mocy konwencji z Schengen państwa te wprowadziły jednolitą wizę dla całego obszaru Schengen, która może być wizą ważną na jeden lub kilka wjazdów, przy czym ani długość nieprzerwanego pobytu, ani łączny czas trwania następujących po sobie pobytów, liczony od daty pierwszego wjazdu, nie mogą wynosić więcej niż trzy miesiące w ciągu półrocza. Jednolita wiza może być także wizą tranzytową, uprawniającą jej posiadacza do jednokrotnego, dwukrotnego lub wyjątkowo wielokrotnego przejazdu przez terytorium państw Grupy Schengen w celu udania się do państwa trzeciego, przy czym czas trwania przejazdu nie może przekraczać pięciu dni. Postanowienia te nie stanowią jednak przeszkody w wydaniu przez państwo Grupy Schengen w razie potrzeby w ciągu danego półrocza kolejnej wizy, której ważność jest ograniczona do terytorium tego państwa. Za wydanie jednolitej wizy odpowiada państwo, na którego terytorium znajduje się główny cel podróży. Jeśli celu tego nie można określić, obowiązek wydania wizy spoczywa co do zasady na przedstawicielstwie dyplomatycznym lub konsularnym państwa pierwszego wjazdu. Jednolitą wizę można wydać jedynie takiemu cudzoziemcowi z państwa trzeciego, który spełnia warunki wjazdu i pobytu krótkoterminowego na obszarze Schengen. Jeśli z powodów humanitarnych lub wynikających z interesu narodowego albo na podstawie zobowiązań międzynarodowych państwo Grupy Schengen uważa za konieczne odstąpienie od tej zasady i wystawienie wizy cudzoziemcowi, który nie spełnia wszystkich wymaganych warunków, terytorialna ważność wizy jest ograniczona do obszaru państwa ją wydającego
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Wiza Unii Europejskiej
wydawana jest przez państwa członkowskie Unii Europejskiej cudzoziemcom z państw trzecich na wjazd i pobyt krótkoterminowy. W myśl rozporządzenia Rady Unii Europejskiej z 15 marca 2001 w sprawie sporządzenia listy państw trzecich, których obywatele przy przekraczaniu granic zewnętrznych muszą mieć wizę oraz listy państw trzecich, których obywatele są zwolnieni z obowiązku wizowego, stanowiącego wkład w rozwój acquis Schengen, wizą krótkoterminową jest wystawione przez państwo członkowskie zezwolenie lub podjęta przez państwo członkowskie decyzja, wymagane w wypadku: 1. wjazdu w celu pobytu w państwie członkowskim lub w kilku państwach członkowskich, jeśli pobyt ten łącznie nie przekracza trzech miesięcy; 2. wjazdu w celu przejazdu przez terytorium państwa członkowskiego lub kilku państw członkowskich, z wyjątkiem tranzytu na lotniskach. Wskazując państwa trzecie, których obywatele podlegają obowiązkowi wizowemu, oraz kraje trzecie, których obywatele są zwolnieni z tego obowiązku, Wspólnota Europejska kieruje się kilkoma kryteriami związanymi zwłaszcza z nielegalną imigracją, porządkiem publicznym i bezpieczeństwem oraz stosunkami z państwami trzecimi. Zgodnie z rozporządzeniem Rady Unii Europejskiej z 28 maja 2001 w sprawie swobodnego przepływu osób z wizą na pobyt długoterminowy, wizy na pobyt dłuższy niż trzy miesiące są wizami narodowymi, wydawanymi przez państwa członkowskie stosownie do ich przepisów prawnych. Wizy takie od pierwszego dnia ich ważności przez okres do trzech miesięcy mogą być jednocześnie uznawane za jednolite wizy na pobyt krótkoterminowy, o ile zostały wydane z zachowaniem postanowień konwencji z Schengen, a posiadacz wizy spełnia warunki wjazdu i pobytu krótkoterminowego w Unii Europejskiej. W przeciwnym razie wiza uprawnia jej posiadacza jedynie do podróżowania przez terytorium innych państw członkowskich w celu udania się do państwa wystawiającego wizę, chyba że nie spełnia on warunków wjazdu lub znajduje się na narodowej liście ostrzegawczej państwa, przez którego terytorium miałby nastąpić przejazd. Jednym z zasadniczych elementów wspólnotowej polityki wizowej jest wprowadzenie i stosowanie we wszystkich państwach członkowskich jednolitego wzoru wiz krótkoterminowych. Mają one postać jednolitego znaczka wizowego (naklejki), stąd nazywane są wizami naklejkowymi.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Wspólna Europejska Polityka Bezpieczeństwa i Obrony
część Wspólnej Polityki Zagranicznej i Bezpieczeństwa Unii Europejskiej, rozwijana na podstawie postanowień traktatu z Amsterdamu oraz decyzji politycznych Rady Europejskiej, podjętych na szczytach w Kolonii (3–4 czerwca 1999), Helsinkach (10–11 grudnia 1999), Santa Maria da Feira (19–20 czerwca 2000) i Nicei (7–1 grudnia 2000). Decyzje te dotyczyły uzyskania przez państwa członkowskie zdolności do przeznaczenia na potrzeby operacji Unii Europejskiej 50–60 tys. żołnierzy (czas trwania operacji do roku, mobilizacja w ciągu sześćdziesięciu dni), utworzenia nowych instytucji politycznych i wojskowych drugiego filaru UE, podjęcia prac nad sformułowaniem zasad współpracy między UE a NATO. W początkowym okresie (od 1 marca 2000) działały struktury o charakterze przejściowym: Tymczasowy Komitet ds. Politycznych i Bezpieczeństwa, Tymczasowe Gremium Wojskowe, Grupa Narodowych Ekspertów ds. Wojskowych. Na podstawie decyzji Rady Unii Europejskiej z 22 stycznia 2001 utworzono stałe struktury: Komitet ds. Politycznych i Bezpieczeństwa, Komitet Wojskowy Unii Europejskiej i Sztab Wojskowy Unii Europejskiej. W ramach Wspólnej Europejskiej Polityki Bezpieczeństwa i Obrony przewidziano współpracę z państwami trzecimi, opartą w okresie przejściowym (do czasu rozszerzenia UE) na dwóch formułach: formule „15 + 15” (państwa członkowskie UE, europejscy członkowie NATO nienależący do UE, państwa kandydujące do UE) oraz formule „15 + 6” (państwa członkowskie UE, europejscy członkowie NATO nienależący do UE), jak też współpracę z NATO, obejmującą wymianę informacji i dokumentów, wykorzystywanie przez UE planowania w ramach NATO, użycie zasobów NATO w operacjach UE, stworzenie stałego mechanizmu współdziałania UE z NATO. Polityka ta uwzględnia także cywilne aspekty reagowania w sytuacjach kryzysowych, w związku z czym powołano do życia na podstawie decyzji Rady UE z 22 maja 2000 Komitet ds. Niemilitarnych Aspektów Zwalczania Kryzysów, podjęto działania służące umocnieniu cywilnego zarządzania kryzysami oraz zapewnieniu jego spójności z przedsięwzięciami o charakterze wojskowym, zobowiązano państwa członkowskie do wystawienia 5 tys. policjantów do 2003.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Wspólna Polityka Rolna
(ang. Common Agricultural Policy, CAP) – pierwsza i przez długie lata jedyna wspólna polityka sektorowa EWG utworzona w traktatach rzymskich, na podstawie planu opracowanego przez zespół pod przewodnictwem S.L. Mansholta, wiceprzewodniczącego Komisji Europejskiej. Charakteryzuje ją silny interwencjonizm wewnętrzny (centralne zarządzanie oraz centralne finansowanie rolnictwa) oraz protekcjonizm w stosunkach z krajami trzecimi. Podstawowe cele wpr określono w art. 33 TWE (dawniej art. 39 traktatów rzymskich) i są to: 1. zwiększenie wydajności rolnictwa przez popieranie postępu technicznego, racjonalny rozwój produkcji rolnej oraz możliwie najlepsze wykorzystanie czynników produkcji, a w szczególności siły roboczej; 2. zapewnienie odpowiedniego poziomu życia społeczności wiejskiej, w szczególności przez wzrost indywidualnych dochodów osób zatrudnionych w rolnictwie; 3. stabilizacja rynków; 4. zapewnienie bezpieczeństwa dostaw; 5. zapewnienie rozsądnych cen w zaopatrzeniu konsumentów. Koncepcja wpr opiera się na trzech zasadach: jednolitości rynku produktów rolnych, preferencji Wspólnoty, solidarności finansowej; w ramach wpr wyróżnia się politykę interwencyjną oraz politykę strukturalną.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Wspólna Polityka Zagraniczna i Bezpieczeństwa Unii Europejskiej
jedna z dziedzin współdziałania państw Unii Europejskiej wprowadzona traktatem z Maastricht w miejsce Europejskiej Współpracy Politycznej. Jej celem jest ochrona podstawowych interesów polityki zagranicznej, szczególnie niezależności i bezpieczeństwa UE, w tym z uwzględnieniem wspólnej polityki obrony, a także pokoju, umacniania demokracji, praworządności i praw człowieka. Jej instrumentami jest uzgadnianie wspólnych stanowisk i prowadzenie wspólnych akcji, wspólne głosowanie i zgłaszanie projektów na forum międzynarodowym, koordynacja działań dyplomatycznych wobec państw trzecich. WPZiB stanowi tzw. drugi filar Unii Europejskiej. Do realizacji celów obronnych przewidziano wykorzystanie Unii Zachodnioeuropejskiej, jednak przeciwstawne interesy narodowe decydują o utrzymywaniu nadal niezależności tych dwóch instytucji. Pierwsze lata po wprowadzeniu WPZiB wykazały, iż jest to jedna z najtrudniejszych sfer do uzgadniania, wiąże się bowiem w poważnym stopniu z ograniczeniem suwerenności w dziedzinach traktowanych jako jedne z elementarnych dla państw. Stąd też system głosowania w sprawach drugiego filaru, choć częściowo oparty na zasadzie większościowej dla usprawnienia procesu podejmowania decyzji, zakłada jednak w większości kwestii jednomyślność. System instytucjonalny WPZiB został utrzymany według wzorca Europejskiej Współpracy Politycznej, z naczelną rolą Rady Europejskiej. Brakuje mu jednak efektywności, co zostało wykazane w sytuacji kryzysowej, np. na Bałkanach. Traktat z Amsterdamu nie wniósł istotnych ulepszeń, bowiem żywe pozostają wątpliwości co do potrzeby takiej wspólnej polityki prezentowane przez Wielką Brytanię, Danię, ale też pojawiające się ze strony Francji. Od 1999 utworzono jednak stanowisko wysokiego przedstawiciela WPBiZ, którym został J. Solana. Rozpoczęto też tworzenie Europejskiej Tożsamości Bezpieczeństwa i Obrony, czemu prawne podstawy dał traktat z Nicei. Zob. też Wspólna Europejska Polityka Bezpieczeństwa i Obrony, Jednostka ds. Planowania Strategicznego i Wczesnego Ostrzegania, Komitet Wojskowy Unii Europejskiej, misja policyjna Unii Europejskiej w Bośni i Hercegowinie, misja wojskowa Unii Europejskiej w Byłej Jugosłowiańskiej Republice Macedonii.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Wspólna taryfa celna
(ang. Common Customs Tariff, CCT) – obowiązujący na terenie Wspólnoty system ceł stosowanych w imporcie towarów i usług z państw trzecich. System ten cechuje jednolitość, co oznacza, że wszystkie państwa członkowskie w stosunkach handlowych z państwami trzecimi stosują takie same zasady określania ceł, a uzyskane w ten sposób dochody przekazują do wspólnego budżetu. W.t.c. określona została we wspólnotowym kodeksie celnym oraz w rozporządzeniu Komisji 2454/93 z 2 lipca 1993 i w znacznej mierze odpowiada ona kodeksowi Generalnego Układu w Sprawie Ceł i Handlu (GATT). Wprowadzenie w.t.c. było jednym z elementów utworzenia (zgodnie z art. 25 TWE) unii celnej i oznaczało wyłączenie z kompetencji władz narodowych wszelkich regulacji dotyczących polityki celnej, w tym także ich modyfikacji i interpretacji, i przekazanie organom Wspólnoty – zgodnie z art. 26 TWE cła w ramach w.t.c. określane są przez Radę Unii Europejskiej na wniosek Komisji Europejskiej. W.t.c. zawiera dwa rodzaje stawek: konwencyjne i autonomiczne. Zob. też wspólna polityka handlowa.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Wspólnoty Europejskie
nazwa obejmująca trzy organizacje: EWWiS, EWG, Euratom.

Wspólny rynek
jedna z form integracji gospodarczej polegająca na wprowadzeniu zasad swobodnego przepływu osób, towarów, usług i kapitału. Utworzenie wspólnego rynku z reguły poprzedza zawarcie unii celnej. W ramach Wspólnoty wprowadzenie tej formy integracji nastąpiło na podstawie postanowień Jednolitego Aktu Europejskiego oraz Białej księgi z 1985, zawierającej projekty ok. dwustu osiemdziesięciu dyrektyw przewidujących eliminację barier handlowych między państwami Wspólnoty. Obecnie kwestia ta uregulowana jest w art. 14 TWE.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Wymiar Sprawiedliwości i Sprawy Wewnętrzne Unii Europejskiej
jedna z dziedzin współpracy i integracji w ramach Unii Europejskiej rozwijana intensywniej na skutek postanowień traktatu z Maastricht. Wprowadził on w pełni otwarty rynek wewnętrzny, obywatelstwo UE, przewidział jednolitą politykę wizową. Określono też w nim jako sprawy o wspólnym interesie: politykę azylową, przekraczanie granic zewnętrznych, politykę imigracyjną i wobec państw trzecich włącznie ze zwalczaniem nielegalnej imigracji, nielegalnego pobytu i pracy, zwalczanie narkomanii, oszustw międzynarodowych, współpracę prawną w sprawach cywilnych, karnych, w polityce celnej i współpracę policji w celu zapobiegania i zwalczania przestępczości międzynarodowej, czemu służyć ma Europol. W tych sprawach Rada Unii Europejskiej ma ustalać wspólne stanowisko i wspólne działania (przy zachowaniu zasady subsydiarności), podejmując decyzje jednogłośnie. W pracach też uczestniczy Komisja Europejska, a Parlament Europejski powinien być o nich na bieżąco informowany. Wstępem do WSiSW były konwencje z Schengen, stwarzające warunki do swobodnego przemieszczania się obywateli Wspólnoty, a zatem narzucające potrzebę wprowadzenia wspólnych zasad i środków bezpieczeństwa. Od 1976 do Maastricht służyło temu współdziałanie w ramach nieformalnej grupy TREVI, skupiającej ministrów spraw wewnętrzynych. Jednak ten wymiar współpracy w UE rodzi podobne kontrowersje i obawy przed zbyt ponadnarodowym jego charakterem co Wspólna Polityka Zagraniczna i Bezpieczeństwa i dlatego zakres współdziałania jest nadal ograniczony.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Z

Zalecenie
Zasada dodawalności
Zasada elastyczności
Zasada koncentracji
Zasada partnerstwa
Zasada programowania
Zasada subsydiarności
Zasady polityki regionalnej Unii Europejskiej
Zgromadzenie Regionów Europy

Zalecenie
jeden z dwóch aktów prawa wtórnego, obok opinii, nie mający mocy wiążącej. Wyraża stanowisko lub ocenę w danej sprawie, może zawierać propozycje wykonania pewnych działań. Z. wydają z własnej inicjatywy organy Wspólnoty Europejskiej (z wyjątkiem Komitetu Ekonomiczno-Społecznego, który wydaje jedynie opinie) i kierują je do państw członkowskich, organów Wspólnot oraz innych podmiotów prawnych. Podobnie jak opinia również z. ma duże znaczenie polityczne i moralne, a państwa członkowskie starają się do nich dostosować.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Zasada dodawalności
(współfinansowania) – jedna z zasad uwzględnianych w polityce regionalnej i strukturalnej Wspólnoty, obliguje do tworzenia tzw. montaży finansowych ( montaż finansowy) przy realizacji projektów, co oznacza, iż środki pomocowe pochodzące z funduszy strukturalnych mogą być tylko jednym z kilku komponentów finansowania. Nie mogą zatem stanowić jedynego źródła finansowania, a realizacja projektu wymaga również posiadania odpowiednich zasobów przez beneficjanta umożliwiających bezpośrednią partycypację w kosztach realizacji danego projektu.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Zasada elastyczności
wprowadzona na mocy Traktatu Amsterdamskiego zasada, zgodnie z którą państwa członkowskie, według własnego uznania, mogą się ściślej integrować między sobą, pod warunkiem że m.in. nawiązanie bliższej współpracy ma na celu realizację celów Unii Europejskiej oraz ochronę i działanie w jej interesie, dotyczy większości państw członkowskich, nie narusza ich praw, kompetencji, zobowiązań i interesów, nie narusza acquis communautaire oraz jest otwarta dla pozostałych państw członkowskich. W celu jej realizacji państwa mogą wykorzystywać instytucje, procedury i mechanizmy określone w TWE. Przykładem stosowania tej zasady jest uczestnictwo w strefie euro, do której nie należą Wielka Brytania, Szwecja i Dania.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Zasada koncentracji
jedna z zasad uwzględnianych w polityce regionalnej i strukturalnej Wspólnoty, oznacza, iż środki finansowe kierowane do regionów zostały w dużej mierze skoncentrowane na relatywnie niewielkiej liczbie działań, ale w ten sposób wzmocnione zostają realne efekty podejmowanych działań. Ponadto przyjęcie takiej determinanty powoduje, iż pomoc trafia do rzeczywiście najbardziej potrzebujących regionów Wspólnoty, o najniższym poziomie rozwoju i największych problemach strukturalnych.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Zasada partnerstwa
jedna z zasad uwzględnianych w polityce regionalnej i strukturalnej Wspólnoty, oznacza konieczność ścisłej współpracy między Komisją Europejską a odpowiednimi strukturami władzy (krajowej, regionalnej, lokalnej) kraju beneficjanta. Umożliwia to zwiększenie efektywności przy wyborze projektów do finansowania w danym regionie i ich późniejszej realizacji.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Zasada programowania
jedna z zasad uwzględnianych w polityce regionalnej i strukturalnej Wspólnoty Europejskiej, wskazuje na konieczność opracowywania odpowiednich wieloletnich dokumentów planistycznych i na ich podstawie adekwatnych programów umożliwiających realizację podstawowych zadań.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Zasada subsydiarności
(pomocniczości) – jedna z zasad prowadzenia polityki przez Wspólnotę Europejską, zgodnie z którą działania legislacyjne i organizacyjne powinny być podejmowane na możliwie najniższym szczeblu, który zapewni skuteczne rozwiązanie określonego problemu; wszelkie regulacje powinny być podejmowane na szczeblu Wspólnoty jedynie wtedy, gdy w ten sposób osiągnie się pełniejszą realizację wskazanych celów, niż ma to miejsce w przypadku indywidualnych działań poszczególnych państw członkowskich.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Zasady polityki regionalnej Unii Europejskiej
stanowią zbiór podstawowych reguł o charakterze ogólnych wytycznych, które uwzględniane są przy kreowaniu tej polityki, a w konsekwencji przy kierowaniu określonych funduszy do poszczególnych regionów. Podstawowe zasady to: pomocniczości, dodawalności, partnerstwa, koncentracji środków i programowania.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa

Zgromadzenie Regionów Europy
organizacja utworzona w 1985 obejmująca ponad dwieście regionów europejskich, prowadząca działania zmierzające do rozwoju współpracy między regionami i wzmocnienia ich roli w strukturach europejskich.
Źródło: Słownik Encyklopedyczny. UNII EUROPEJSKIEJ Wydawnictwo Europa